Kościół Świętego Krzyża, Kraków

Kościół Świętego Krzyża w Krakowie to jedna z najstarszych świątyń w tym mieście. Uznawany jest za najdoskonalszy przykład czystego stylu gotyckiego w Krakowie.

Kościół Świętego Krzyża w Krakowie – jeden z najstarszych

Na miejscu, gdzie obecnie znajduje się Plac św. Ducha, a więc i stoi Kościół Świętego Krzyża, już w XII wieku wierni schodzili się, by uczestniczyć w mszach w drewnianej świątyni ufundowanej przez biskupa Pełkę.

Obecny murowany budynek zaczęto wznosić na początku XIV wieku, być może nawet około roku 1300. Pierwsze powstało kamienne prezbiterium, potem ceglana nawa – trudno jednoznacznie powiedzieć kiedy, na pewno między 1350 a 1420 rokiem. Część budynków otaczających kościół dziś już nie istnieje (klasztor, szpital, mniejszy kościółek pw. św. Ducha w większości zburzono w 1891 roku), podobnie jak cmentarz, pośrodku którego prawdopodobnie stała świątynia.

Sumując to wszystko, krakowski Kościół Świętego Krzyża można uznać za jeden z najstarszych kościołów w Mieście Królów Polskich, a jego plebania jest na pewno najstarszym budynkiem mieszkalnym w mieście. Jest też uznawany współcześnie za przykład najczystszego stylu gotyckiego sakralnego w Krakowie (jako jedyny ma sklepienia jednofilarowe). Dawniej należał do Duchaków, dziś do cystersów z Mogiły. W XVI wieku budynek w znacznej części spłonął, ale został szybko odnowiony, remontowano go gruntownie także pod koniec XIX wieku.

W Kościele Świętego Krzyża w Krakowie ślub brał przywódca narodowy Górnego Śląska Wojciech Korfanty, ochrzczony był Jan Matejko, a w 1962 roku rekolekcje wygłaszał w nim Karol Wojtyła, piastujący wówczas godność biskupią.

Krakowski Kościół Świętego Krzyża – zabytkowe wnętrze

Ciekawe elementy Kościoła Świętego Krzyża w Krakowiezobaczymy już w kruchcie, gdzie jest portal z drewnianymi drzwiami z XIV wieku, a w kaplicy św. Andrzeja widnieje malowidło przedstawiające Ukrzyżowanie, pochodzi z XV wieku, dawniej pełniło rolę tak zwanej „Biblii dla ubogich” (prości ludzie nie potrafili czytać, Biblię poznawali, oglądając obrazy).

W Kaplicy Loretańskiej jest słynąca łaskami figurka Jezusa Frasobliwego, mająca ukazać ludzką naturę Chrystusa (w Piśmie Świętym takiej sceny próżno szukać).

Już wewnątrz Kościoła Świętego Krzyża należy zwrócić głowę w stronę chóru, pod nim widnieją najstarsze malowidła z początku XVI wieku – kiedyś cała świątynia była pomalowana w dwa rzędy scen biblijnych, większość jednak się nie zachowała, pozostały te o charakterze pasyjnym.

Już na samym chórze znajduje się absolutna perełka: najstarsza zachowana na świecie szafa organowa, wydająca 18 różnych głosów, w tym rzadkiego instrumentu zwanego cymbelem polskim.

Duże wrażenie robią pięknie zdobione stalle, czyli odpowiedniki ławek dla najbogatszych, pochodzące z XVI wieku (na niektórych zapleckach są sceny związane z Duchakami).

Na wschodniej ścianie widnieje unikatowy fresk z około 1580 roku, przedstawiający jedyne w Polsce Zwierciadło Grzesznika (nagi starzec, w którego godzi pięć symbolicznych mieczy; to prawdopodobnie książę Jozafat, który nawrócił się pod wpływem nauk pustelnika Barlaama).

Z innych godnych uwagi dzieł wymienić można obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z około 1430 roku (ołtarz Matki Boskiej Piekarskiej) czy nigdy nieprzemalowywany fresk pokazujący Sąd Ostateczny (kaplica św. Zofii).

Jest jeszcze najstarszy w Krakowie konfesjonał z XVI wieku i chrzcielnica z 1423 roku!

Podstawowe informacje o Kościele Świętego Krzyża w Krakowie – lokalizacja, zwiedzanie

Kościół Świętego Krzyża w Krakowie znajduje się na Starym Mieście, łatwo więc do niego trafić (choć on sam do olbrzymów nie należy). Wystarczy zapytać o Plac Ducha Świętego lub też o Teatr im. Juliusza Słowackiego, to między nim a ulicą św. Krzyża jest umiejscowiony.

Wchodząc do środka, należy pamiętać, że poziom posadzki znajduje się dość znacznie poniżej poziomu placu – pierwotnie był na równi z nim.

Krakowski Kościół Świętego Krzyża jest ogólnodostępny, tylko w wyjątkowych okolicznościach dostęp jest ograniczony do przedsionka. Można zamówić opcję zwiedzania z przewodnikiem: w języku polskim, ukraińskim, rosyjskim i angielskim (ta ostatnia opcja tylko w weekendy).

Kim byli Duchacy?

W przybliżeniu historii krakowskiego Kościoła Świętego Krzyża pada nazwa Duchacy. Dziś niewielu osobom ona coś mówi. Mowa o zakonie św. Ducha, którego założycielem był w XII wieku Gwidon z Montpellier, syn miejscowego księcia, swego czasu należący do Zakonu Templariuszy.

Gwidon wystąpił z niego, poświęcił się działalności na rzecz ubogich, cały majątek wydał na budowę szpitali i przytułków dla żebraków, sierot, inwalidów. Za patrona nowego zakonu wybrał Ducha Świętego (choć ideowo blisko związany był ze św. Augustynem). Zakon został zatwierdzony przez papieża w 1198 roku.

Duchacy przybyli na polskie ziemie w 1220 roku z Wiednia, ale w 1241 roku stracili wszelkie ziemie i klasztory w wyniku najazdu tatarskiego. Po owych tragicznych wydarzeniach biskup Prandota z Odrowążów zaprosił ich do Krakowa, oddając im drewniany jeszcze kościół i szpital. Męska gałąź Duchaków nie dotrwała do czasów obecnych – w 1783 roku doszło do kasaty zakonu. Żeńska zaś jego część istnieje do dziś, a w Krakowie jest nawet Dom Generalny Zakonu Sióstr Kanoniczek Ducha Świętego.