Zakon maltański - czym jest, historia, czy działa w Polsce?

Zakon Maltański, zwany też joannitami lub szpitalnikami, to katolicki zakon rycerski, który powstał w średniowieczu w Ziemi Świętej. Kiedyś brał udział w czynnej walce z niewiernymi, obecnie poświęca się działalności charytatywnej.

Czym jest Zakon Maltański?

Zakon Maltański to katolicki zakon rycerski. Pełna jego nazwa brzmi Suwerenny Rycerski Zakon Szpitalników św. Jana z Jerozolimy, z Rodos i z Malty (po łacinie to Supremus Militaris Ordo Hospitalarius Sancti Ioannis Hierosolymitani Rhodiensis et Melitensis), wcześniej nazywał się Rycerzami Szpitala Jerozolimskiego św. Jana Chrzciciela. Potocznie jego członkowie zwani są joannitami lub też szpitalnikami.

Ta druga nazwa dobrze wyjaśnia charakter zakonu – był bractwem opiekującym się szpitalem dla pielgrzymów udających się do Ziemi Świętej, a z czasem również dla rycerzy podczas wypraw krzyżowych. Po epizodzie stricte rycerskim i walce z muzułmanami obecnie Zakon Maltański przede wszystkim ponownie zajmuje się działaniami charytatywnymi, prowadząc szpitale, przychodnie, domy opieki, a także organizując róznego typu misje humanitarne do krajów dotkniętcyh klęskami lub wojnami. Opieka zdrowotna i społeczna prowadzona jest dziś przez joannitów w około 120 krajach.

Historia Zakonu Maltańskiego

Zakon Maltański powstał w 1070 roku, a więc jeszcze przed krucjatami. Założyli go włoscy kupcy z państewka Amalfi przy szpitalu św. Jana Chrzciciela. Miał początkowo charakter nieformalny, któremu przewodził bł. brat Gerard. Zasługi szpitalników dla pielgrzymów, ale przede wszystkim dla uczestników pierwszej krucjaty zostały docenione – spłynęły do nich części łupów wojennych, dostali też posiadłości w Ziemi Świętej. W efekcie w 1113 roku podjęto decyzję o zmianie bractwa w zakon rycerski, co uznał papież Paschalis II.

Do zakonu trafiali wszyscy szlachetnie urodzeni rycerze, niezależnie od narodowości. W ciągu kolejnych 30 lat Zakon Maltański zyskał wielkie wpływy, za czym w dużej mierze stał Wielki Mistrz Raymond du Puy, zbudował sieć warowni (w tym Margat, siedzibę zakonu), a także rozwinął system komandorii w całej Europie. Upadek Jerozolimy wymusił na joannitach przeniesienie się na Cypr, a potem na Rodos, gdzie założyli własne państwo i stali się potęgą morską w skali całego Morza Śródziemnego. Przejęli też majątki bożogrobców oraz częściowo templariuszy po rozwiązaniu tych zakonów. Kiedy Rodos zajęły wojska Sulejmana Wspaniałego, zakon dostał ziemie na Malcie – był to rok 1530. Tam joannici zbudowali stolicę wyspy, nazwaną Vallettą na cześć wielkiego mistrza Jeana de la Valette.

Państwo zakonne przetrwało aż do 1798 roku, kiedy podbił je Napoleon i włączył do Francji (kosztowności zakonne wywożone z wyspy zatonęły na statku L'Orient). Kolejnymi stolicami joannitów były: Triest, Sankt Petersburg, a potem Rzym. Od XIX wieku podupadły Zakon Maltański ponownie zaczął się organizować, choć podzielił się na odłam katolicki i protestancki. Dziś ten pierwszy uchodzi za oficjalną kontynuację joannitów (i Zakon Maltański jest uznawany za katolicki), ale ściśle współpracuje z odłamami protestanckimi.

Czy Zakon Maltański działa w Polsce?

Zakon Maltański od XII wieku miał swoje komanderie w Polsce, pierwszą siedzibę ufundowano w Zagości, a joannici wspierali polskie wojsko na przykład w bitwie pod Legnicą w 1241 roku. Należało do niego wielu wybitnych Polaków: tytuł baliwa posiadał Józef Piłsudski, do joannitów należał chociażby Ignacy Mościcki, kardynał August Hlond, prymas Józef Glemp, były minister zdrowia Łukasz Szumowski. W czasach komunistycznych działalność Zakonu Maltańskiego była w Polsce zakazana, ale od 1992 roku działa bardzo prężnie. Obecnie z 13,5 tysiąca braci zakonnych na całym świecie około 150 jest Polakami. 

Jak dostać się do Zakonu Maltańskiego?

Zakon Maltański jest organizacją bardzo elitarną. Nie można się do niego zapisać czy zgłosić – członkiem można zostać tylko i wyłącznie na zaproszenie innych zakonników (wymagana jest rekomendacja czterech braci).

Trzeba oczywiście być katolikiem, praktykującym, udzielającym się w akcjach charytatywnych, w wieku powyżej 30 lat (są od tego ostatniego sporadyczne wyjątki). Jeśli wszystkie warunki są spełnione, rozpoczyna się roczny okres przygotowawczy, po którym następuje uroczyste przyjęcie w szeregi joannitów. W Zakonie Maltańskim spotkamy głównie arystokratów, lekarzy, prawników, naukowców, polityków, znamienitych ludzi Kościoła, biznesmenów.

Hierarchia w Zakonie Maltańskim

Hierarchia joannitów jest dość skomplikowana. Zgodnie z konstytucją Zakonu Maltańskiego jego członkowie dzielą się na trzy klasy.

Do Trzeciej Klasy należą członkowie świeccy, którzy nie składają ślubów zakonnych ani przyrzeczeń posłuszeństwa (oni sami podzieleni są na sześć różnych kategorii: Kawalerowie i Damy Honoru i Dewocji, Kapelani Konwentualni ad honorem, Kawalerowie i Damy Łaski i Dewocji, Kapelani Magistralni, Kawalerowie i Damy Łaski Magistralnej oraz Donaci Dewocji).

Wyżej jest Druga Klasa, która złożyła przyrzeczenia posłuszeństwa (tu są kolejne 3 kategorie: Kawalerowie i Damy Honoru i Dewocji, Kawalerowie i Damy Łaski i Dewocji oraz Kawalerowie i Damy Łaski Magistralnej w Posłuszeństwie).

Członkowie Pierwszej Klasy złożyli śluby zakonne, a także przyrzeczenia posłuszeństwa (nie muszą jednak żyć we wspólnocie), to Kawalerowie Sprawiedliwości (Profesi) i profesyjni Kapelanowie Konwentualni).

Jakby było tego mało, w ramach kategorii w kolejnych Klasach są następne podziały. Używanymi stopniami są na przykład kawalerowie/damy, komandorowie, kapelani, baliwowie.

Głową Zakonu Maltańskiego jest Wielki Mistrz, od maja 2023 roku 81. Wielkim Mistrzem zakonu jest Kanadyjczyk Fra' John Dunlap.

Symbole Zakonu Maltańskiego

Zakon Maltański ma swoją flagę, bardzo przypominającą duńską – to biały krzyż łaciński na czerwonym tle (umieszczony centralnie, w samym środku). Osobno joannici posiadają flagę działalności zakonu, gdzie na czerwonym tle widnieje ośmioramienny biały krzyż nawiązujący do sztandaru Republiki Amalfi – to tak zwany krzyż maltański. Szpitalnicy mają ponadto swój herb (owalne pole z białym krzyżem na czerwonym tle otoczone różańcem, pod książęcym płaszczem, z koroną na samym szczycie), a także znak działalności medycznej i humanitarnej: to czerwona tarcza z białym ośmioramiennym krzyżem. Strojem oficjalnym joannitów są czarne szaty z białym krzyżem maltańskim, zaś podczas uroczystości wyższej rangi szkarłatne szaty, biały krzyż i kapelusz bicorne.

Czy Zakon Maltański jest odrębnym państwem?

Zakon Maltański przez niektóre państwa – jest ich w sumie 114 – uważany jest za suwerenny podmiot prawa międzynarodowego, a jego posiadłości są eksterytorialne, czyli nie podlegają prawu kraju, w którym sią znajdują. Posiadłości te to Pałac Maltański i kościół Santa Maria del Priorato wraz z przylegającą Villa Marta w Rzymie oraz Fort Saint Angelo w maltańskim Birgu.

Zakon ma swoje instytucje dyplomatyczne, ambasadorów (również w Polsce), jest obserwatorem ONZ, UNESCO, UNICEF itp., wydaje własne znaczki pocztowe, ma swoje tablice rejestracyjne (dla aut służbowych). Jakby tego było mało, wydaje własne paszporty (ale nie można mieć tylko paszportu joannickiego, jest on drugim obok paszportu macierzystego państwa; to najrzadszy paszport świata), a także ma własną walutę o nazwie scudo, dzielącej się na 12 tari, 240 grani i aż 1440 piccoli. Spełnia więc wiele warunków, aby być traktowany jako oddzielny kraj. W sumie można nazwać to quasi-państwem, status niepodległego kraju nie jest bowiem oficjalnie przyznany ani uznany.