Ile trwa żałoba w Kościele Katolickim?

Kościół Katolicki nie określa długości trwania żałoby, ale jej przebieg wynika z tradycji i rytuałów religijnych, co jest bardzo silnie zakorzenione w społeczeństwie.

Ile trwa żałoba w Kościele Katolickim?

W tradycji katolickiej żałoba jest podzielona na kilka etapów, które trwają od miesiąca do roku po śmierci.

Kościół w prawie kanonicznym nie narzuca co prawda żadnych sztywnych ram odnośnie trwania żałoby, ale pewne wytyczne wynikają z tradycji i rytuałów religijnych, a wiążą się w dużej mierze ze stopniem pokrewieństwa z osobą zmarłą. Im bliższy stopień pokrewieństwa, tym żałoba jest bardziej przestrzegana i pozytywniej odbierana w danej społeczności.

Przyjmuje się, że żałoba w tradycji katolickiej po dalszej rodzinie trwa od 30 dni do 3 miesięcy, po dziadkach i rodzicach pół roku (potem po rodzicu może trwać jeszcze do pół roku tak zwana półżałoba), a po dziecku i mężu rok (to oczywiście teoria, bowiem żałoba, a w zasadzie poczucie straty, jak nazywają ten stan psycholodzy, może w takim przypadku trwać i kilka lat). Wiele jednak zależy od regionu (na wsiach przestrzega się żałoby ściślej), lokalnych zwyczajów, a wreszcie od preferencji samych żałobników.

Etapy żałoby w tradycji katolickiej

Pierwszym, najważniejszym etapem żałoby w tradycji katolickiej jest tak zwana żałoba ścisła. Trwa ona 30 dni od momentu pogrzebu i jej celem jest wyrażenie smutku. W tym czasie oczekuje się, że bliscy będą nosić ubrania w stonowanych kolorach (a najbliżsi w kolorze czarnym lub chociaż z czarnymi elementami), unikać rozrywek, a także poświęcać codziennie czas na modlitwę za zmarłego.

Drugi etap nazywany jest żałobą zwykłą i trwa ona do pierwszej rocznicy śmierci. Tutaj celem jest pogłębienie wiary. Wówczas zaleca się ubiór stonowany, choć już niekoniecznie wyłącznie czarny, a także pamięć o zmarłym wyrażaną w modlitwach oraz w mszach za niego (koniecznie z okazji rocznicy śmierci). Rocznica śmierci uważana jest za datę kluczową – po mszy rocznicowej życie bliskich powinno wracać już do równowagi, choć rzecz jasna zaleca się odprawiać msze w ważnych datach (rocznice urodzin czy śmierci).

Trzeba wspomnieć, że dawniej żałoba trwająca rok, w formie ścisłej, z czarnym ubiorem (a także zakazem odsłaniania nóg, dekoltu, ramion, używania perfum i biżuterii) i zakazem uczestnictwa we wszelkich rozrywkach była normą społeczną, przestrzeganą bardzo skrupulatnie, dziś zwyczaje stały się bardziej elastyczne, bardziej stawia się na aspekty psychologiczne. Podobnie zmieniły się wytyczne związane ze strojem na pogrzebach – dawniej tylko najbliższa rodzina ubierała się cała na czarno, dalsi krewni zaś w szarości, grafity i granaty, obecnie ten zwyczaj w zasadzie jest już niemal nieprzestrzegany.

Praktyki religijne związane z żałobą

Najważniejszą praktyką związaną z żałobą w Kościele Katolickim jest modlitwa za zmarłego – wszelkie formy modlitwy (także różaniec i uczestnictwo w mszach) uważane są za wsparcie dla duszy żałobników i oczywiście samego zmarłego.

Drugim elementem są msze święte i Eucharystia za zmarłego – podczas takich mszy, samych w sobie będących wyrazem pamięci o bliskim, cała rodzina, a nierzadko społeczność, łączy się we wspólnej modlitwie i wspólnym przeżywaniu żałoby.

Do tego dochodzą odwiedziny na cmentarzu, zapalanie świecy/znicza za zmarłego, składanie kwiatów, powstrzymywanie się do uczestnictwa w radosnych uroczystościach (a jeśli już, przykładem wesele, na które trudno przecież odmówić przybycia, wstrzymanie się od nadmiernej zabawy).

Czy noszenie żałoby jest obowiązkowe?

Noszenie żałoby oczywiście nie jest obowiązkowe i nikt do tego nie może nikogo zmusić. Natomiast jest to niezwykle mocno zakorzeniony w społeczeństwie zwyczaj kulturowy i społeczny, stąd ostentacyjne wyłamanie się z niego, zwłaszcza przez osobę bliską, jest bardzo źle odbierane (zdarzają się oczywiście wyjątki, ale zazwyczaj są związane z osobami niewierzącymi, które przed śmiercią chcą, by na ich pogrzebie ubrać się w żywe, radosne kolory, a samą ceremonię przeprowadzić na przykład w jakimś nietypowym miejscu).

Czy nieprzestrzeganie żałoby jest grzechem?

Jako że Kościół nie reguluje zachowań związanych z żałobą, a wynikają one z tradycji, brak przestrzegania żałoby sam w sobie nie jest grzechem. Trzeba natomiast pamiętać, że takim zachowaniem można sprawić przykrość innym bliskim, a to jest już grzechem. Podobnym przypadkiem jest tak zwana żałoba narodowa – jest to rozporządzenie państwowe i nie wiążę sumienia (prawnie zresztą też nie można nikogo ukarać), stąd nie jest grzechem jej nieprzestrzeganie, natomiast ostentacyjny brak szacunku może zranić inne osoby...

Żałoba w innych częściach świata

W Polsce zwyczaje związane z żałobą i jej przeżywaniem są w miarę uniwersalne, różnią się tylko w drobnych szczegółach związanych z długością żałoby i sposobu upamiętniania zmarłego. Ale w innych krajach świata tradycje są zupełnie inne. Wszystkich oczywiście nie sposób tu wymienić, ale kilka warto poznać.

W wielu krajach Azji i u australijskich Aborygenów kolorem żałoby jest biały (taki też był u dawnych Słowian), w katolickiej wszak Brazylii fioletowy (nota bene taki był niegdyś w całej Europie), a na południu Afryki czerwony.

W judaizmie żałoba składa się z 3 etapów: 7-dniowej schiwy (zakaz wykonywania wielu czynności, łącznie z goleniem się i myciem), 30-dniowego szelochim (nie można obcinać włosów, jeść mięsa, spożywać alkoholu) i, ale tylko w przypadku śmierci rodzica, rocznego avelut (odmawianie modlitw, nie uczestniczenie w zabawach). 

W islamie żałoba trwa najczęściej 40 dni, w tym czasie trwają codzienne modły w meczecie (najważniejsze w 3, 7 i 14 dzień po śmierci), ale w przypadku kobiet obowiązuje iddat, to okres nieco ponad 4 miesięcy, kiedy nie powinna opuszczać sama domu i nie może poślubić innego mężczyzny (iddat dotyczy zarówno śmierci męża, jak i rozwodu).

U niektórych ludów w Indonezji żałoba po rodzicu w przypadku syna może trwać i trzy lata: co ciekawe, po trzech miesiącach można umyć głowę, a dopiero po roku zakłada się specjalny strój żałobny.

U indyjskiego ludu Khasi są 3 kolejne pogrzeby: kremacja, pochowanie w pojedynczym grobie, a potem w grobowcu rodzinnym; po kremacji rodzina zmarłego jest przez 3 dni dotknięta tabuizacją, kontakt z nią jest zakazany.