Biblia Gutenberga - podstawowe informacje

Biblia Gutenberga to pierwsza w historii książka wydana drukiem. Jeden z egzemplarzy, w dodatku unikatowy, zobaczyć można w Polsce.

Czym jest Biblia Gutenberga?

Biblia Gutenberga, zwana też Biblią Mazarina (jako że egzemplarz tego francuskiego kardynała został jako pierwszy opisany) lub Biblią Czterdziestodwuwierszową, to pełne wydanie Pisma Świętego, będące pierwszą pozycją w historii wykonaną za pomocą druku, a konkretnie czcionką ruchomą.

To absolutny kamień milowy w historii sztuki, literatury, technicznych dokonań człowieka – wcześniej wszystkie księgi były przepisywane ręcznie, mozolnym staraniem kopistów. Śmiało można powiedzieć, że to najcenniejsza książka cywilizacji europejskiej.

Biblia Gutenberga ma dwa tomy, w sumie liczące blisko 1300 stron (640 kart), a jej przygotowanie i wydanie zajęło Johannesowi Gutenbergowi kilka lat życia – przygotowywana była i drukowana w latach 1452-55. Została oczywiście wydana po łacinie, wulgata, czyli przekład na ten język jest dziełem św. Hieronima ze Strydonu. Wydawca starał się, by jak najbardziej przypominała Biblie starego typu, autorstwa kopistów, stąd nie ma numeracji stron i tytułowej strony, czcionka jest gotycka.

Mimo że to pierwsze dzieło wydane drukiem, to do dziś jest podziwiane mistrzostwo składu gwarantujące – mimo braku miejsca i dużej ilości tekstu – niezwykłą przejrzystość na stronach. Każdy kolejny egzemplarz był już po wydrukowaniu zdobiony ręcznie, a także trafiał do introligatora (jednym z nich był na pewno ówczesny mistrz Henryk Coster z Lubeki).

Gdzie znajduje się oryginalna Biblia Gutenberga?

Biblia Gutenberga została wydana w około 200 egzemplarzach. Przypuszcza się, że 165 z nich było drukowane na papierze, a 35 na pergaminie. Do naszych czasów przetrwała zaledwie 1/4 z nich. Konkretnie w spisach figuruje 49 egzemplarzy (2 we fragmentach), w tym 36 papierowych. Tylko 17 z nich jest całkowicie kompletnych, bez żadnych większych braków i uszkodzeń. Najwięcej zachowanych Biblii Gutenberga jest w Niemczech, aż 13 (najsłynniejszy w muzeum w Getyndze), ale na drugim miejscu znajdują się USA z 11 egzemplarzami – to efekt działalności bogatych kolekcjonerów.

Czy w Polsce znajduje się Biblia Gutenberga?

W Polsce jest jeden jedyny egzemplarz Biblii Gutenberga, wydrukowany na papierze (z oprawą wspomnianego już Costera, co już czyni z niej bezcenny zabytek; to deski dębowe obite tłoczoną koźlą skórą, z zapinkami z mosiądzu). Znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. Można powiedzieć, że to prawdziwy unikat, bowiem na jednej ze stron znajduje się plama tuszu po wypadającej z prasy czcionce zdradzająca dokładnie, w jaki sposób drukarze składali strony i jaki był sam sposób drukowania. Ruchome czcionki nie zachowały się do obecnych czasów, więc pelplińska Biblia jest wyjątkowym przykładem, jak wyglądały czcionki, jaki był ich wymiar, jak były układane. W II tomie brakuje w niej dla odmiany ostatniej karty (czyli 2 stron).

Biblia pelplińska trafiła do Prus na przełomie XV/XVI wieku, prawdopodobnie za sprawą biskupa biskupa chełmińskiego Mikołaja Chrapickiego. Miała być darem dla ufundowanego przez niego klasztoru Franciszkanów-Reformatów w Lubawie, o czym świadczy wpis „Pro loco lubaviensi”. Do Pelplina trafiła dopiero w 1833 roku, po wielu przetargach ze stroną pruską. Tak naprawdę aż do 1897 roku nikt nie zdawał sobie sprawy, jaki skarb znajduje się w Pelplinie, odkrył to dr Paul Schwenke, dyrektor biblioteki uniwersytetu w Królewcu, który napisał o niej pracę, a potem dokonał wyceny – na 20 tysięcy złotych marek (jedna zawierała 0,36 g złota). Wiadomo, że w okresie międzywojennym planowano Biblię Gutenberga sprzedać, by zdobyć fundusze na remont katedry i rozbudowę seminarium, jednak do tego nie doszło. Potem nadszedł czas tułaczki: w 1939 roku wywieziono ją do Warszawy, stamtąd do Paryża, Angers, a następnie do Londynu, skąd trafiła aż za ocean, do Kanady – przewiózł ją transportujący brytyjskie złoto statek „Batory”. Do Polski wróciła w 1959 roku, początkowo do Warszawy i na krakowski Wawel, a potem już do pelplińskiego muzeum.

Muzeum Diecezjalne w Pelplinie jest czynne w godzinach 9.30-17, za wyjątkiem poniedziałków (zamknięte), w niedzielę otwarte jest tylko od maja do października, od godziny 13. Bilety w cenie 12 i 15 złotych (ewentualnie łączone ze zwiedzaniem opactwa 20 i 25), możliwość zwiedzania z przewodnikiem, także w języku obcym, ale tu trzeba zamawiać z wyprzedzeniem.

Ile warta jest Biblia Gutenberga?

Biblia Gutenberga w Pelplinie wyceniana jest na 140-150 milionów złotych, choć pojawiały się informacje, że cenę można by podpić nawet do 200 milionów. Podobne ceny – około 30-35 milionów dolarów – przypisane są do innych, zagranicznych egzemplarzy. Ostatni wystawiony na aukcję sprzedano za 5 milionów dolarów, ale było to cztery dekady temu (1985). Później pojawiały się na licytacjach pojedyncze strony, osiągające cenę do 50 tysięcy dolarów. Biblia Gutenberga była pierwszą książką w historii, która została sprzedana za więcej niż milion dolarów – 2,4 miliona dało za nią na aukcji Harry Ransom Center (University Of Texas) w Austin w 1978 roku, książka ta znajduje się tam do dziś.

Kim był Johannes Gutenberg?

Johannes Gutenberg – pełne nazwisko to Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg – to żyjący w XV wieku (choć urodzić mógł się w 1394, jak i w 1404 roku) niemiecki rzemieślnik, złotnik, drukarz. Jego ojciec był bogatym patrycjuszem, matka prostą córką kramarza. W 1448 roku założył w swej rodzinnej Moguncji drukarnię, gdzie powstały pierwsze w historii książki drukowane przy użyciu prasy z ruchomą czcionką. Opracował także podstawowe zasady składania tekstu oraz wzory krojów pisma do druku.

Drukowanie Biblii Gutenberga zakończyło się sporem ze wspólnikiem, Johannesem Fustem, któremu musiał zapłacić znaczne sumy, a i oddać część nakładu. Być może nawet musiał na jego rzecz oddać drukarnię. W każdym razie po 1455 roku działał już na małą skalę, miał problemy finansowe. Wiadomo, że po 60. roku życia stracił wzrok, a potem przystąpił do bractwa mogunckiego skupionego przy kościele św. Wiktora. Zmarł 3 lutego 1468 roku, jego grób nie zachował się, został rozebrany wraz z kościołem franciszkanów w XVIII wieku. Przez setki lat spierano się, czy jako pierwszy użył druku, wysuwano co najmniej 7 innych kandydatur (w tym Fusta i jednego z jego uczniów), ostatecznie przyznano mu palmę pierwszeństwa, a przedsiębiorstwo A&E Network uznało Gutenberga za najważniejszego człowieka całego tysiąclecia.