Szopka bożonarodzeniowa – co symbolizuje, historia

Szopka bożonarodzeniowa to element wielowiekowej tradycji i jeden z głównych symboli świątecznych, przedstawia zazwyczaj Świętą Rodzinę w momencie odwiedzin pasterzy i/lub Trzech Mędrców.

Szopka bożonarodzeniowa – co symbolizuje i jak wygląda?

Szopka bożonarodzeniowa jest jednym z najbardziej utrwalonych symboli Bożego Narodzenia, mających pokazywać w prosty sposób tajemnicę wiary – człowieczeństwo Jezusa.

Co symbolizuje stajenka? Otóż to symbol pokory, wyrażonej przez hołd oddany Bogu, a także odrodzenia, miłości rodzinnej i radości z przyjścia na świat Zbawiciela.

Szopka bożonarodzeniowa, inaczej szopka betlejemska, to makieta (rzadziej diorama), która pokazuje miejsce narodzin Jezusa, a więc – jak sama nazwa wskazuje – szopę, stajnię, ewentualnie grotę, w której przetrzymywano zwierzęta. Przedstawiona scenka niemal zawsze ilustruje moment przybycia do szopki betlejemskiej Trzech Króli lub pasterzy, a często jednych i drugich. W każdej szopce jest kilka stałych elementów, a więc żłóbek z Dzieciątkiem, Maryja i Józef, oddające pokłon zwierzęta (bydło, osioł i owce, choć we współczesnych szopkach lub tych z egzotycznych miejsc można zobaczyć czasem i inne zwierzaki, przykładowo lamy, kozy, bawoły itp.), Gwiazda Betlejemska, czasem także anioł/anioły. To, co widzimy w szopkach bożonarodzeniowych inspirowane jest Ewangelią św. Mateusza i św. Łukasza, ale także tekstami apokryficznymi.

Tradycja szopek bożonarodzeniowych - skąd się wzięła?

Tradycje szopek bożonarodzeniowych w formie mniej więcej nam znanej pojawiły się we wczesnym średniowieczu, badacze wywodzą je z kukiełkowych misteriów wystawianych dawniej w kościołach lub przed nimi. Sama tradycja ukazywania Jezusa w żłóbku jednak jest jeszcze starsza, można znaleźć teorie, że pierwsze przedstawienia Świętej Rodziny w stajence pojawiały się już w I połowie IV wieku, kiedy to po ogłoszeniu edyktu mediolańskiego chrześcijaństwo przestało być prześladowane. W tym to wieku cesarzowa Helena wydała rozkaz wybudowania w grocie scenografii przedstawiającej miejsce narodzin Zbawiciela.

Marmurowy żłóbek na początku był jedynym elementem szopki, dopiero z czasem, podobno za sprawą św. Hieronima, zaczęto dodawać do niego figurki Świętej Rodziny, a także pasterzy. Pomysł ten przyjął się i już na początku V wieku był znany w Rzymie, gdzie szopkę wystawiono w Bazylice Matki Bożej Większej (przechowywane są tam relikwie żłóbka).

Można znaleźć informacje, że pierwszą szopkę wystawił św. Franciszek – to prawda, ale chodzi o pierwszą „żywą szopkę”, która rzeczywiście powstała w 1223 roku dzięki jego staraniom.

Główne elementy szopki betlejemskiej pozostają niezmienne od wieków, natomiast na przestrzeni dziejów pojawiało się wiele nowych – zmieniały się stroje przedstawianych osób (zgodnie z kanonami ówczesnej mody popularne stały się renesansowe i barokowe szaty), dodawano coraz to nowe postacie (jako pierwsi pojawili się mieszczanie, potem przedstawiciele różnych zawodów itp.). Powiększała się również przestrzeń wokół szopki, przedstawienie nie ograniczało się już tylko do stajenki czy groty, ale poszczególne scenki rozgrywały się poza nią, tworząc skomplikowane nieraz obrazy miejscowej społeczności i jej wyobrażeń na temat przyjścia na świat Chrystusa. W ostatnim czasie pojawił się trend zwrócenia uwagi w szopce bożonarodzeniowej na bieżące problemy społeczne, na przykład nawiązania do toczonych na świecie wojen.

Szopki bożonarodzeniowe w Polsce

Tradycje wystawiania i wykonywania szopek bożonarodzeniowych do Polski trafiła dopiero w XIII wieku za sprawą franciszkanów. Początkowo tylko oni zresztą robili w swych świątyniach jasełka, w których figury pasterzy i Trzech Króli oddawały pokłon Panu, a potem zaczęli te figury układać w szopkach (dopiero z czasem jasełka i szopki stały się osobnymi elementami bożonarodzeniowymi).

Zwyczaj przejęły po pewnym czasie pozostałe parafie, a i świeccy rzemieślnicy zaczęli wykonywać coraz bardziej misterne szopki. Przodowali w tym rzemieślnicy z Krakowa, o czym poniżej.

Najstarsze zachowane figurki wykorzystywane w szopkach bożonarodzeniowych w Polsce przedstawiające Świętą Rodzinę pochodzą z około 1370 roku, do dziś przechowywane są w kościele św. Andrzeja w Krakowie.

Dość długo istniała w Polsce tradycja wędrownych szopek połączonych z przedstawieniami, jednak później zakazano wystawiania ich w kościołach – po pierwsze tematyka często odbiegała od biblijnej, po drugie zaś publiczność reagowała nadzwyczaj żywo, zabawy nie przystawały po prostu do świętych miejsc...

Na ziemiach polskich szopki szybko zyskały unikalny charakter, bowiem realia Ziemi Świętej zlały się w jedno z miejscowymi – postacie miały polskie stroje, wokół były scenografie przedstawiające polskie krajobrazy, zaczęły być dodawane figurki polskich królów, bohaterów, jeszcze później pojawiły się mocne akcenty patriotyczne.

Ostatnio coraz popularniejsze stają się „żywe szopki” z aktorami odtwarzającymi Świętą Rodzinę (żywe zwierzęta niekoniecznie się tam pojawiają). Szopki wystawiane są w Polsce zazwyczaj od początku Adwentu do 2 lutego, a więc do Święta Ofiarowania Pańskiego (to daty graniczne, często szopki pojawiają się i znikają między tymi dniami, na przykład część parafii demontuje je już 6 stycznia).

Szopki krakowskie

Szopki krakowskie mają styl rozpoznawalny na całym świecie – to dekoracje nawiązujące do zabytków Krakowa (zwłaszcza kościołów), najczęściej o charakterze wielowieżowym (najczęściej w różnych stylach architektonicznych), niezwykle barwne i misterne, o smukłej budowie.

Ich specyficzne cechy wykształciły się w II połowie XIX wieku. Za ich twórców uważa się murarzy i pracowników budowlanych z krakowskich przedmieść – byli to pracownicy sezonowi, późną jesienią już nie mieli zleceń, mogli zając się czymś innym. Wykonywali więc małe szopki i figurki, które sprzedawali, ale też duże dekoracje, które służyły potem jako sceny w przedstawieniach kukiełkowych wykorzystywanych podczas kolędowania. Jeszcze do I wojny światowej taką właśnie szopkę obnosił z rodziną i przyjaciółmi najwybitniejszy twórca szopek krakowskich, Michał Ezenekier z Krowodrzy. Po wojnie w zasadzie wszyscy twórcy zaczęli się wzorować na szopkach tegoż artysty, a żeby tradycja nie zaginęła, od 1937 roku – z przerwami w czasie okupacji – organizuje się coroczne konkursy szopek krakowskich (ich charakter się nieco zmienił, nie są już scenami, mają uwypuklone walory artystyczne, estetyczne).

Szopki krakowskie są na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO.

Formy szopek betlejemskich

Żywe szopki

Jedną z bardziej interesujących form szopki betlejemskiej jest „żywa szopka”. Tą wystawił po raz pierwszy wspomniany św. Franciszek w pustelni Greccio we włoskiej Umbrii. Święty chciał przybliżyć misterium Narodzenia Pańskiego zwykłym ludziom, stąd też do budowy szopki zaangażował miejscowych drobnych rzemieślników, mieszkańcy Greccio wcielili się ponadto we wszystkie role: od pasterzy, poprzez Mędrców, po Świętą Rodzinę. Dodatkowo do wypełnionej sianem scenografii wprowadzono żywe zwierzęta, konkretnie woła i osła.

Tradycja ta po śmierci św. Franciszka nie tylko przetrwała, ale rozprzestrzeniła się na cały świat dzięki franciszkanom i dominikanom. Za największą „żywą szopkę” uznano przedstawienie w portugalskim Sabugal, gdzie scenografia mieści się na powierzchni ponad 1500m2, do jej budowy użyto kilkadziesiąt ton wyłącznie naturalnych surowców, sprowadzono żywe zwierzęta z pobliskich hodowli, zaś aktorzy odgrywający postacie mają stroje wiernie nawiązujące do tych z czasów Jezusa. Szopka ta, jak zresztą wiele „żywych szopek”, od początku znalazła się jednak na cenzurowanym ze strony organizacji obrońców praw zwierząt. Coraz częściej w wielu krajach odchodzi się od formy szopki betlejemskiej, w której żywe zwierzaki są obok samej szopki w zamknięciu, raczej to szopkę ustawia się na wybiegach, po których swobodnie poruszają się zwierzęta.

Szopki ruchome

Popularne stały się także ruchome szopki. Mają one ruchome postacie i inne elementy, są mechanicznymi konstrukcjami pionowymi i poziomymi. Ich celem było większe zaangażowanie wiernych w przestawiane misterium.

Najstarszą ruchomą szopkę w Polsce zobaczyć można w Wambierzycach, pochodzi z II połowy XIX wieku. Największa zaś znajduje się w Alicante – jest największa jeśli chodzi o wielkość figur, dla przykładu św. Józef ma 17 metrów!

U naszych południowych sąsiadów, w Czechach, w Trebechovicach można też zobaczyć niezwykłą szopkę ruchomą z drzewa, liczy około 2000 elementów, miejscowy rzeźbiarz wykonał ją po stracie swego dziecka, poświęcił na to ponad 40 lat (niestety, w tym czasie tak poświęcił się pracy, że stracił kontakt z rzeczywistością). W Czechach znajdziemy też inny słynny betlejem (tak nazywają szopki Czesi), mianowicie największą szopkę mechaniczną na świecie – Żłóbek Kryzy z 1400 postaciami.

Szopka neapolitańska

Inną formą szopki jest szopka neapolitańska, mająca swe początki w XIII wieku. Szopki takie wykonywano z terakoty, korali, muszli i zawsze osadzone były w realiach Neapolu i okolic. Większość z nich zawierała wizerunki ludzi przy pracy, niezwykle drobiazgowo oddane, pełne detali. Ich cechą jest też trójwymiarowość. Co ciekawe, te najpopularniejsze we Włoszech szopki – nieraz wykonywane przez wielkich artystów – niekiedy tak mocno akcentowały zwykłe życie, że... brakowało w nich elementów religijnych.

Szopki ołtarzowe

Są też szopki ołtarzowe – umieszczane za ołtarzem – i tutaj możemy się pochwalić największą tego typu szopką w Europie, która znajduje się w bazylice w Katowicach-Panewnikach (gdzie w sumie są 3 szopki, także ruchoma i „żywa”).

Inne formy szopek - miniaturowe, nordyckie, alpejskie....

Poza tym można by jeszcze wymienić szopki: miniaturowe, nordyckie, alpejskie (te dwie ostatnie scenografią nawiązują do konkretnych regionów), sycylijskie (w roli głównej często nie Święta Rodzina, a... pasterze, w tle ruiny, gaje oliwne), prowansalskie (obowiązkowe postacie z miejscowego folkloru, Cyganie, kobziarze), latynoamerykańskie (dość swobodnie mieszają się postacie biblijne z tymi z miejscowych pogańskich wierzeń), piernikowe (to czeska tradycja) czy katalońskie (w każdej szopce jest kontrowersyjna postać Caganera, pasterza, który się... wypróżnia – jest on symbolem szczęścia i dobrobytu, jego brak w szopce wywołał w 2005 roku w Barcelonie publiczne protesty).