Polskie pielgrzymki do Częstochowy – sierpniowa tradycja

Polskie pielgrzymki piesze na Jasną Górę odbywają się regularnie do 1626 roku. Dziś w ciągu roku jest ich ponad 220, a drugie tyle grup pątników wybiera inne niż wędrówka sposoby na dotarcie do Częstochowy.

Polskie pielgrzymki do Częstochowy – skąd tradycja?

W Polsce jest około 100 miejsc pielgrzymkowych, ale Jasna Góra zajmuje tutaj wyjątkowe miejsce. Od XV wieku to najczęściej odwiedzane przez pielgrzymów miejsce w kraju.

Pierwsza polska pielgrzymka na Jasną Górę miała miejsce, gdy odnowiony po zniszczeniach obraz Matki Bożej Częstochowskiej uroczyście przeniesiono z Krakowa do Częstochowy, do klasztoru ojców paulinów. Za pierwszą zorganizowaną pieszą pielgrzymkę do Częstochowy uważa się natomiast pielgrzymkę gliwicką, która wyruszyła na Jasną Górę w roku 1626. Był to wyraz podzięki mieszkańców miasta za uratowanie go podczas oblężenia w czasie wojny trzydziestoletniej – Maryja miała według legendy rozłożyć wtedy nad miastem swój płaszcz, co zmusiło wrogów do ucieczki. Wtedy także ślubowano po raz pierwszy, że taka pielgrzymka piesza na Jasną Górę będzie coroczną tradycją, co potwierdzają gliwickie kroniki, w których można przeczytać: „Matce Bożej to ślubowanie było miłe, a dla mieszczan zbawienne".

Kolejne pielgrzymki ruszały z Kalisza (to jedyna w Polsce pielgrzymka piesza do Częstochowy, gdzie pątnicy idą w obie strony, w innych z powrotem wracają już komunikacją, busami) i z Łowicza (to także XVII wiek), zaś pierwsza pielgrzymka piesza z Warszawy, która z czasem stała się najbardziej znaną, wyruszyła w 1711 roku (odtąd nieprzerwanie pielgrzymi z Warszawy idą do Częstochowy, z jednym wyjątkiem, co roku, nawet w czasie zaborów, wojny, Powstania Warszawskiego czy pandemii). Ta pierwsza z warszawskich pielgrzymek była podzięką za uratowanie miasta od zarazy, a był to efekt ślubowania Bractwa Pana Jezusa Pięciorańskiego. 

Pisze pielgrzymki do Częstochowy – kiedy pielgrzymi wchodzą na Jasną Górę?

Ogromna większość pieszych pielgrzymek do Częstochowy ma miejsce w sierpniu, choć „sezon pielgrzymkowy” zaczyna się już w maju.

Zazwyczaj trasa jest tak dobrana, że pątnicy przybywają około 15 sierpnia, aby być na miejscu w dniu Święta Wniebowzięcia Najświętszej Panny Maryi. Część pielgrzymów jednak wybiera datę 26 sierpnia, a więc na czas obchodów Uroczystości Matki Boskiej Częstochowskiej. 

Skąd wyruszają polskie piesze pielgrzymki do Częstochowy?

W ciągu roku obecnie na Jasną górę dochodzi ponad 220 pielgrzymek pieszych, do tego doliczyć trzeba około 200 rowerowych i 17 biegowych (są też inne, nawet rolkowe i konne). Najliczniejsze są oczywiście te sierpniowe. W ostatnim roku brało w nich udział około 90 tysięcy osób (mniej więcej 2/3 z tego przybywa na 15 sierpnia), ale były lata, w których było ich do 120 tysięcy, a w rekordowym roku 1989 być może nawet do 300 tysięcy.

Z liczących się pielgrzymek pieszych na Jasną Górę, a więc takich, w których uczestniczy 1000 i więcej pątników, można by wymienić pielgrzymkę z: Bielska-Białej, Gliwic, Kalisza, Kielc, Krakowa, Lublina, Łodzi, Opola, Płocka, Siedlec, Poznania, Przemyśla, Radomia, Rzeszowa, Rybnika, Tarnowa, Torunia, Warszawy (ze stolicy idzie kilka odrębnych pielgrzymek, największą i najbardziej znaną jest Warszawska Pielgrzymka Piesza wyruszająca zawsze spod kościoła św. Ducha 6 sierpnia, a docierająca na miejsce 14 sierpnia), Wrocławia i Zielonej Góry.

Każda z pielgrzymek ma ustalone terminy, które najczęściej przez lata – lub wręcz wcale – są niezmienne (przykładowo Piesza Pielgrzymka Kielecka zawsze na Jasną Górę dociera w dniu 13 sierpnia; to zresztą dość unikalna pielgrzymka, gdyż wbrew nazwie nie rusza z Kielc, a z Wiślicy, docierając do Kielc trzeciego dnia wędrówki). Dwie najdłuższe trasy pielgrzymkowe liczą ponad 600 kilometrów! Mowa o pieszej pielgrzymce do Częstochowy ze Szczecina – to rekordowe 650 kilometrów – oraz z Helu (tu jest 12 kilometrów mniej, ale za to marsz dzień krócej, więc tempo jest minimalnie większe).

Jak wygląda udział w pielgrzymce?

Terminy poszczególnych pielgrzymek są raczej niezmienne, same zaś trasy są modyfikowane w niewielkim stopniu (przykładowo pielgrzymka piesza z Zaolzia rusza zwyczajowo z Jabłonkowa, ale jeśli brak tam chętnych, to z Czeskiego Cieszyna), stąd też ktoś, kto był na kilku pielgrzymkach, bez problemu już orientuje się, co każdego dnia go czeka, jeśli chodzi o drogę do przejścia i postoje, miejsca na obiad, apele. Pielgrzymki bowiem zatrzymują się w konkretnych parafiach, najczęściej co roku w tych samych, gdzie odbywa się nabożeństwo, poczęstunek itp. Często miejsca noclegowe także wybierane są corocznie w tym samym sprawdzonym miejscu – mogą to być salki parafialne, szkolne, remizy, pokoje u gospodarzy.

Jeśli zaś chodzi o same rytuały i zwyczaje, każda z pielgrzymek ma swoje (są na przykład takie, że pary, które poznały się na pielgrzymkach, w kolejnej pielgrzymce pieszej po swym ślubie idą ubrane w stroje ślubne). Stałym punktem pieszych pielgrzymek na Jasną Górę są natomiast codzienne modlitwy wieczorne wszystkich pielgrzymów, czyli apele. Apel taki może się odbywać w kościele, ale i przed nim, kończy go Apel Jasnogórski. Na większości pielgrzymek dzień zaczyna się od porannej mszy świętej, w drodze śpiewa się pieśni (są też na przykład Godzinki, Jutrznia), około południa odmawiany jest Anioł Pański, różaniec do Matki Boskiej.

Postoje noclegowe to najczęściej godzina 17-18, między posiłkiem a apelem jest czas na wspólne, już mniej formalne, śpiewy, zabawę. Pielgrzymi dziennie pokonują między 15 a 45 kilometrów, tu wszystko zależy od wielu różnych czynników, trudności trasy, długości postojów.

Wyjątkowe pielgrzymki na Jasną Górę

Było w przeszłości kilka pieszych pielgrzymek na Jasną Górę, które na zawsze zapisały się w historii.

Najbardziej tragiczna piesza pielgrzymka do Częstochowy wyruszyła z Warszawy w 1792 roku. Wówczas to wszyscy jej uczestnicy zostali bestialsko zamordowani – ich grób znajduje się w Krasicach, gmina Mstów. Do dziś nie wiadomo, ile osób poniosło śmierć ani też kto stał za tą zbrodnią, w grę wchodzi oddział kozacki lub pruski (niemal wszystko przemawia za tym pierwszym). Przy tak zwanych Grobach Pątniczych w tym miejscu co roku pielgrzymi zatrzymują się na wspólną modlitwę.

W roku 1894 do pielgrzymki warszawskiej dołączył Władysław Reymont i napisał z niej sprawozdanie, wydane później w formie książkowej jako „Pielgrzymka do Jasnej Góry”. Utwór ten został ciepło przyjęty i znacząco przyspieszył karierę pisarza.

W 1920 roku Warszawska Pielgrzymka Piesza nie dostała pozwolenia na wymarsz z powodu oblężenia przedpola stolicy, wiadomo jednak, że część pielgrzymów ruszyła indywidualnie – oficjalnie jednak zorganizowana piesza pielgrzymka do Częstochowy się wtedy nie odbyła.

Indywidualne wyjścia miały też miejsce w 1953 roku, gdy władza zakazała pielgrzymki, wtedy pątnicy wychodzili pojedynczo, a na trasie już zebrali się w grupę.

W roku 2020 Warszawska Pielgrzymka Piesza zderzyła się z realiami pandemicznymi, jednak aby zachować ciągłość tradycji, na trasę wyruszyło około 60 osób, byli to w większości ojcowie paulini, służby medyczne i porządkowe.

Z innych niecodziennych pielgrzymek można wymienić Pieszą Pielgrzymkę Młodzieży Różnych Dróg, organizowaną od 1979 roku, początkowo dla... hippisów, do których potem przyłączały się inne subkultury.

Od 2000 roku organizowana jest pielgrzymka konna z Zaręb Kościelnych (kawalerzyści jadą w pełnym rynsztunku), było już też kilka pielgrzymek rolkarzy.

Jak przygotować się do pielgrzymki pieszej? Ważne wskazówki dla pątników

1. Jak mawiają wytrawni księża-pątnicy, „pielgrzym modli się też stopami”. Idzie się dużo, najczęściej po asfalcie, ale nawierzchnie bywają przeróżne, dlatego dobre, wygodne buty to absolutna podstawa.
2. Trzeba mieć też choć przyzwoitą kondycję – nagły „zryw pielgrzymkowy” i przejście 30 kilometrów, jeśli na co dzień się nie ruszamy, może okazać się ostatnim dniem wędrówki...
3. Wiadomo, że prędzej czy później pojawią się jakieś odciski, otarcia, warto się na to przygotować, kupując odpowiednie kremy czy plastry.
4. Strój powinien być lekki, przewiewny, nieobcierający. Jako że idzie się latem i temperatury mogą być wysokie, a słońce mocno świecić, koniecznie trzeba pamiętać o nakryciu głowy (i kremach z filtrem).
5. W plecaku powinny znaleźć się tylko rzeczy niezbędne, na czele z wodą, do tego coś na przekąskę, parasol lub peleryna, sucha odzież na zmianę, dokumenty, karta Uczestnika Pielgrzymki, podstawowe leki (wiele dłuższych pielgrzymek większe bagaże wkłada do podążającego za pątnikami autobusu czy tira i po prostu wymienia regularnie część bagażu podręcznego).
6. Ogólnie duże bagaże najlepiej podpisać, nie łączyć ich (dopinać karimaty, śpiwory – niektóre pielgrzymki nocują w namiotach), nie umieszczać w środku przedmiotów niebezpiecznych (ostrych) ani takich, które łatwo się niszczą (owoce), dobrze też zadbać o ich wodoodporność, mimo wszystko coś może je zalać.
7. Przed pielgrzymką do Częstochowy pątnicy powinni się wyspowiadać, zastanowić się także nad intencją, w której idą.