Orszak Trzech Króli – co to, gdzie się odbywa, skąd taki zwyczaj?

Orszak Trzech Króli to przedstawienie o rodowodzie jasełkowym popularne w całej Polsce, a także w wielu krajach na całym świecie. Tematem wiodącym jest złożenie hołdu Dzieciątku przez Mędrców ze Wschodu.

Orszak Trzech Króli – czym jest?

Orszak Trzech Króli to przedstawienie w plenerze – przed kościołem, na ulicach miasta itp. – o wyraźnych, przynajmniej w Polsce, tradycjach jasełkowych i kolędniczych (w innych krajach, gdzie jest popularny, jego źródeł należy szukać raczej w miejskich paradach). Jego tematem jest przybycie Trzech Króli, którzy podążają za Gwiazdą, by oddać cześć narodzonemu Jezusowi.

W drodze uczestnicy śpiewają kolędy, na trasie pojawiają się „stacje”, czyli scenki rodzajowe odgrywane przez aktorów. W Polsce czynny udział biorą w zasadzie wszyscy idący w orszaku, na głowach mają papierowe korony, w rękach śpiewniki, często poszczególne grupy idące z różnych punktów miasta ubrane są w stroje w barwach utożsamianych z danym Królem (niebieskim, zielonym i czerwonym; często każda część orszaku ma swoje okrzyki, zawołania itp).

Symbolika orszaku Trzech Króli

Orszak Trzech Króli ma symbolizować narodziny Króla Królów, któremu oddają cześć wszyscy, zarówno biedni pasterze, jak i bogaci władcy różnych wyznań, z całego świata (dlatego utarło się, że jeden z Królów jest czarnoskóry i reprezentuje Afrykę). To także publiczne wyznanie wiary dla wszystkich uczestników, a i dobra zabawa, gdyż sam orszak to wydarzenie radosne, rozśpiewane, kolorowe (w końcu wszyscy cieszą się z narodzin Zbawiciela), często kończone wspólną zabawą, a nieraz także poczęstunkiem.

Gdzie się odbywają orszaki Trzech Króli?

Co prawda polskie orszaki Trzech Króli są obecnie uznawane za jedne z największych na świecie, ale w naszym kraju tradycja ta jest stosunkowo nowa.

Hiszpańskie orszaki

Pierwszy udokumentowany orszak Trzech Króli przeszedł ulicami Barcelony w 1855 roku. To właśnie Hiszpania uchodzi za miejsce, gdzie narodziła się i rozkwitła ta idea, dość powiedzieć, że w Alcoy/Alcoi w Walencji orszaki Trzech Króli wyruszają nieprzerwanie od 1866 roku! Trzeba tu jednak powiedzieć, że hiszpańskie orszaki odbywają się 5, a nie 6 stycznia i wywodzą się raczej z tradycji parad miejskich, związane są też z innymi niż w Polsce wierzeniami – Trzej Królowie rzucają w tłum cukierki, słodkości, gdyż w tym kraju to oni mają roznosić prezenty. Podobne tradycje pojawiły się potem w wielu krajach Ameryki Łacińskiej. Orszaki Trzech Króli znane są także od XIX wieku we Włoszech.

Pierwszy orszak Trzech Króli w Polsce

W Polsce pierwszy orszak Trzech Króli odbył się dopiero w 2009 roku w Warszawie (i to 4 stycznia, gdyż wypadało to w niedzielę, a Trzech Króli nie było wówczas dniem wolnym od pracy). Była to kontynuacja jasełek, które od 2004 roku wystawiano w Szkole Żagle Stowarzyszenia Sternik – po prostu uczniowie wyszli w 2009 roku w plener, co było niejako koniecznością, gdyż chętnych do udziału było tak wielu, że nie mieścili się w szkolnych murach... Już rok później orszak Trzech Króli stał się tak popularny, że zaczął być transmitowany w TVP (co ma miejsce do dziś, choć już w znacznie rozbudowanej formie, ze wstawkami z wielu innych polskich miast, przez które idą pochody). Pierwotnie też szli w nim tylko uczniowie, z czasem orszak stał się dostępny dla każdego, a swój udział w nim akcentują hierarchowie Kościoła, a także przedstawiciele władz miejskich.

Wzrost popularności polskich orszaków Trzech Króli

Chętnych do organizacji i udziału przybywa lawinowo – dość powiedzieć, że w 2010 roku były to 2 miasta (drugim po Warszawie był Toruń), w 2012 już 24 miejscowości, w 2014 to już 177 miejscowości (i około 700 tysięcy uczestników), a w 2025 roku... ponad 900 miejscowości (wliczając kilka miast z Polonią w USA, Niemczech itp.)!

Zmienia się też nieco charakter orszaków – to już nie tylko Trzej Królowie, ale i cała plejada postaci towarzyszących: od aniołów, pasterzy, rycerzy, szlachciców, po te lokalne, jak przedstawiciele miejscowych cechów czy Gwiazdor (a oprócz afrykańskich wielbłądów pojawiają się nawet chińskich smoków).

Można by powiedzieć, że scenariusz jest wszędzie podobny, ale każdy z orszaków zyskuje jakieś regionalne lub wręcz lokalne smaczki i dodatki. Pojawiają się więc kolędnicy zza południowej granicy, w Świdnicy razem bawią się katolicy i protestanci, w Zgorzelcu orszak zachodzi też do Niemiec, pojawiają się regionalne kapele, konkursy na szopkę czy przebranie itp. Finały przy szopce mają już często oprawy koncertowe, a występujące gwiazdy zapowiadane są wcześniej w mediach.

Królowie czy mędrcy?

Trzej Królowie, zwani też Trzema Mędrcami (dawniej raczej tak ich nazywano), to przedmiot wielu dyskusji. W Ewangelii wspomniani są tylko raz i określeni słowem „magoi”. Nie oznacza to bynajmniej „magów” w takim sensie, jak my to dziś odbieramy, ale ludzi uczonych, a więc „mędrców” (ściślej astronomów/astrologów, nauki te uchodziły za tajemne, stąd łatwo o interpretację z „magami”). Przez pierwsze wieki chrześcijaństwa nie padała nazwa „Królowie”, bo też raczej niemożliwe jest, by nimi byli – orszak taki musiałby być gdziekolwiek opisany, byłoby to zbyt ważne i wielkie wydarzenie dla historyków, a żadne źródło kronikarskie z tych czasów o tym nie wspomina. Dopiero w VI wieku zaczęto określać owe postacie jako „Króli”, co miało rzecz jasna nadać majestatu narodzeniu Jezusa, pokazać, że jest ponad ziemskimi władcami. Za pomysłodawcę nadania im takiego miana uważa się arcybiskupa Arles, Cezarego.

Ponadto święty Mateusz w swej Ewangelii nie podaje nigdzie, ilu owych mędrców miało być. Interpretacji było więc wiele, a na obrazach z wczesnych epok chrześcijaństwa zobaczymy różnie liczne grupki składające hołd, raz było zaledwie dwie osoby, czasem cztery lub sześć, ale zdarzało się i 12, zaś wszystkich przebili Koptowie mówiący o... 60 mędrcach. Na „Trzech Króli” zdecydowano się mniej więcej w tym samym czasie co na „Króli”, czyli w VI wieku – wybrano trójkę jako liczbę powiązaną z boskością. Ale musiały minąć kolejne dwa, a być może nawet i trzy stulecia, by owi Królowie dostało imiona. Około XI wieku określono miejsca, skąd mieli przybyć, a w XV wieku skojarzono konkretne dary z konkretnymi Królami. Jeszcze później Trzech Króli powiązano z kolejnymi okresami w życiu człowieka – Baltazara z młodością, Melchiora z wiekiem średnim, a Kacpra/Kaspra z wiekiem podeszłym

Jak według tradycji nazywają się Trzej Królowie?

Malchus, Fidizarda, Badalilma, Ator, Sater, Amerim, Serakin, Teokenon – to tylko kilka przykładów imion Króli pojawiających się w źródłach z różnych krajów z dawnych wieków. Dziś każdy zapytany o imiona Trzech Króli bez zastanowienia powie, że to Kacper (lub Kasper), Melchior i Baltazar.

Kacper (Kasper) jest imieniem pochodzenia perskiego, Melchior hebrajskiego, zaś Baltazar babilońskiego (to rzeczywiście popularne imię babilońskich królów, ale i wysoko urodzonej szlachty). Pierwszy reprezentuje Europę, drugi Azję, trzeci zaś tradycyjnie łączony jest z Afryką. W rzeczywistości, według tych badaczy Biblii, którzy uznają mędrców za postacie historyczne, wszyscy pochodzili z regionów między Mezopotamią a Persją (mieli być powiązani z duchowieństwem zaratusztriańskim), choć prawdopodobne też, że byli wśród nich mędrcy żydowskiego pochodzenia na służbie władców z tamtych ziem. Duża część naukowców wskazuje jednak, że św. Mateusz nie wspomniał o nich w sensie historycznym, lecz katechetycznym, o znaczeniu teologicznym, jako spełnienie się starotestamentowej przepowiedni o Mesjaszu.

Co stało się z Królami po wizycie u Zbawiciela? Nie wiadomo, różne źródła – wyłącznie apokryficzne – mówią o ich nawróceniu czy męczeńskiej śmierci. Marco Polo miał widzieć ich grób nieopodal Teheranu, zaś relikwie Trzech Króli od 1164 roku zobaczyć można w katedrze w Kolonii.

Historyjka o słowiańskim królu

Jako ciekawostkę można przytoczyć naszą rodzimą apokryficzną historyjkę o Królach. Kilka wieków temu na polskich ziemiach bardzo popularna była wersja opowieści o... słowiańskim królu, który też zobaczył Gwiazdę i ruszył oddać pokłon Dzieciątku. Chciał mu przy okazji ofiarować rubin. Król był jednak zbyt dobroduszny, co rusz zatrzymywał się, by komuś pomóc, w drodze zestarzał się, zapominając niemal, po co wyruszył. Do Jerozolimy trafił w dniu, kiedy Jezus wisiał już na krzyżu, Syn Boży miał go wówczas pobłogosławić i pochwalić, że swe życie ofiarował innym.