Katarzynki – polski odpowiednik andrzejek

Popularne w XVIII i XIX wieku katarzynki były obrzędami związanymi z wróżbami matrymonialnymi, nad którymi pieczę miała mieć patronka kawalerów, czyli św. Katarzyna Aleksandryjska.

Co to są katarzynki?

Katarzynki to obrzędy będące swego rodzaju odwrotnością andrzejek. O ile tam wróżby matrymonialne tradycyjnie związane są z pannami, w katarzynki wróżyli sobie kawalerowie.

Nie wiadomo dokładnie, kiedy zaczęto obchodzić katarzynki, być może już w średniowieczu, kiedy to św. Katarzyna była najbardziej czczona. Pierwsze zapiski o świętowaniu pochodzą natomiast z XVIII wieku. W tym i w następnym stuleciu katarzynki na pewno były w Polsce bardzo popularne, przede wszystkim na wsiach. Wiadomo, że wróżby te nie były traktowane zbyt poważnie – po prostu młodzieńcy spotykali się we własnym gronie i spędzali czas na rozmowach i zabawie (andrzejkowe wróżby panny traktowały o wiele poważniej – los miał im sprzyjać w sprawach, co do których w życiu nie miały wiele do powiedzenia, więc jego wywróżona odmiana była czymś niezwykłym, dawała nadzieję na zmiany). Od przełomu XIX/XX wieku katarzynki traciły popularność na rzecz andrzejek, z czasem te drugie „przejęły” wróżby dla obu płci, dziś w andrzejki wróżą sobie zarówno dziewczyny, jak i chłopcy.

Ciekawostką jest, że nazwa pierniczków zwanych Katarzynkami jest w pewien sposób powiązana z tym świętem – otóż to 25 listopada w Toruniu zaczynał się sezon na owe wypieki i sprzedawano je na stoiskach przy Bramie św. Katarzyny (ich nazwa ma jednak pochodzić od innej Katarzyny, córki piekarza).

Kiedy są katarzynki?

Katarzynki w wersji ludowej obchodzono zawsze w nocy z 24 na 25 listopada. Czas nie jest przypadkowy, prace na polu były zakończone, plony zebrane, był czas na ostatnie zabawy przed adwentem. Dzień ten jest przy okazji wigilią uroczystości ku czci św. Katarzyny Aleksandryjskiej.

Katarzynki – zwyczaje i tradycje

Katarzynki były zwyczajem związanym ściśle z wróżbami matrymonialnymi. Przed rozpoczęciem zabawy wypowiadano różne wierszyki i rymowanki, które miały zapewnić pomyślność wróżbom. Następnie zaczynały się różne gry i zabawy, jednak nie określone tak szczegółowo i nie tak bogate jak przy okazji andrzejek. Losowano na przykład ukryte pod kubkami/pojemniczkami przedmioty „zdradzające”, w czym się w przyszłym roku poszczęści (lub nie) – mógł to być majątek (moneta), dobrobyt/urodzaj (zboże), ożenek (obrączka) czy też bieda (pusto). Ścinano także gałązki wiśni lub czereśni i wstawiano je do wody – jeśli zakwitła w Boże Narodzenie, zapowiadała rychły ślub. W niektórych regionach przed położeniem się spać po katarzynkach młodzieńcy wkładali pod poduszkę a to jakąś część damskiej garderoby, a to kartki z imionami dziewczyn – w nocy „ta jedyna” miała się przyśnić. Ewentualnie wkładano kartki z pierwszymi literami dziewczęcych imion, a rano losowano tą rzekomo przeznaczoną. Często rano kontynuowano zabawę, na śniadanie zjadając specjalny sucharek – młodzieniec, który uporał się z nim pierwszy, jako pierwszy miał zmienić stan cywilny. Gdzieniegdzie wierzono, że jeśli przyśni się w tę noc biała kura, to spotka się piękną ukochaną, gdy kura z kurczętami, poślubi się wdowę z dziećmi, gdy sowa – to pannę mądrą, lecz niezbyt urodziwą, zaś jeśli ukaże się czarny lub siwy koń, kłania się starokawalerstwo...

Św. Katarzyna – patronka katarzynek

25 listopada w Kościele Katolickim wspominana jest św. Katarzyna Aleksandryjska. To jedna z tak zwanych Czternastu Świętych Wspomożycieli, a więc tych, których wstawiennictwo u Boga ma być szczególnie mocne (zwłaszcza w przypadku modlitw i próśb o zdrowie).

Nie wiadomo, kiedy św. Katarzyna się urodziła, zmarła między 307 a 312 rokiem. Na świat przyjść miała w Egipcie, w Aleksandrii, stąd też jej przydomek, w rodzinie lokalnego chrześcijańskiego władcy Kustosa. Miała być gruntownie wyedukowana, a jednocześnie mocno związana z wiarą, o czym świadczą złożone śluby czystości. Miała też porywczy charakter i otwarcie krytykowała nieprzychylnego chrześcijanom cesarza Maksencjusza. Podobno podczas rozprawy swymi argumentami przebiła 50 niechrześcijańskich oskarżycieli, z których część wkrótce się nawróciła. Nie na wiele się to zdało – zginęła śmiercią męczeńską w wieku około 18 lat. Według legendy, gdy była łamana kołem, z nieba zstąpił anioł i zniszczył narzędzie tortur, a wówczas kat ją ściął.

Jak to bywa z żyjącymi we wczesnych wiekach Czternastoma Świętymi Wspomożycielami, ich historyczność jest podważana, część naukowców uważa, że św. Katarzyną stała się w przekazach słynna Hypatia z Aleksandrii, inne źródła mówią o podobnym przypadku w 307 roku, ale dziewczyna miała zostać wygnana, a nie uśmiercona.

Tak czy owak bohaterka legend udowodniła swą wiarę i poświęcenie Jezusowi, jest czczona w Kościele Katolickim i Prawosławnym, w Polsce znajdziemy około 170 kościołów i kaplic jej poświęconych. Jest między innymi (lista jest naprawdę długa) patronką kilku miast, także w Polsce (Nowy Targ czy Bytów), Cypru, zakonu katarzynek, uczonych, filozofów, dziewic, przewoźników, fryzjerek, prostego ludu, a także cierpiących na bóle głowy i gardła. Poza tym – i tu należy szukać początków katarzynek – jest też patronką kawalerów szukających narzeczonych i pragnących szczęśliwie zawrzeć związek małżeński. 

Czy katolik może obchodzić katarzynki?

Wszelkie formy wróżbiarstwa są potępiane przez Kościół, gdyż godzą w pierwsze przykazanie. Stąd katarzynki, choć oficjalnie są mocno związane z postacią świętej Kościoła Katolickiego, a same obrzędy traktowano z przymrużeniem oka, w formie zabawy z wróżbami mogą przyczyniać się do popełnienia grzechu (co innego jako samo spotkanie z zabawą, ta jest dopuszczalna). Trzeba jednak wiedzieć, że obrzęd związany ze św. Katarzyną, patronką kawalerów (nie mający nic wspólnego z wróżbami), jest praktykowany do dziś w Kościele zawsze w niedzielę poprzedzającą 29 listopada.