Franciszkanie - zakon franciszkanów: kim są, czym się zajmują?

Zakon franciszkanów pierwotnie nazywał się Regułą Braci Mniejszych, z czasem nazwę zmieniono na cześć założyciela, czyli św. Franciszka z Asyżu. W Polsce zakon jest obecny już od I połowy XIII wieku.

Kim są franciszkanie? Historia i reguła zakonu

Zakon franciszkanów powstał w 1209 roku (mowa o tak zwanym I Zakonie franciszkańskim), a jego założycielem był, jak wskazuje sama nazwa, św. Franciszek z Asyżu, zwany także Franciszkiem Serafickim lub Poverello, czyli Biedaczyną.

Zobacz też litanię do św. Franciszka!

Ten syn bogatego kupca rozdał wbrew ojcu cały majątek ubogim i zaczął życie w ubóstwie, naśladując czynami Chrystusa. Co prawda na początku był wykpiwany, ale w 1208 roku dołączyli do niego trzej pierwsi uczniowie: Idzi, Pietro Catani i Bernard z Quintavalle, którzy stali się podwaliną późniejszego zakonu.

Pierwszą siedzibą franciszkanów była kaplica Matki Boskiej Anielskiej w Asyżu, czyli tak zwana Porcjunkula. W następnych latach, wobec rosnącej liczby chętnych, św. Franciszek założył też II i III zakon franciszkański (dla kobiet i osób świeckich). Już w 1209 roku papież Innocenty III zaakceptował regułę nowego zakonu, którą przedstawił mu św. Franciszek w obecności 11 uczniów, choć na razie tylko ustnie (według legendy papież widząc biednych obdartusów skierował św. Franciszka, by nauczał świnie, co ten uczynił, ale w nocy niezwykły sen odmienił serce Głowy Kościoła i ponownie wezwał do siebie Biedaczynę). Oficjalnie na piśmie zaś zrobił to jego następca, Honoriusz III w 1223 roku.

Reguła nosiła nazwę Reguły Braci Mniejszych, po łacinie Ordo Fatrum Minorum i taka też była pierwotna nazwa zakonu. Reguła zakonu franciszkanów już na samym wstępnie mówi:

Życie braci mniejszych polega na zachowaniu świętej Ewangelii Pana naszego Jezusa Chrystusa przez życie w posłuszeństwie, bez własności i w czystości.

Św. Franciszek chciał, by jego uczniowie żyli według Ewangelii, nawiązując we wszystkim do Jezusa, by zachowali czystość, posłuszeństwo wobec Boga, a także by nie posiadali żadnej własności. Zakon można uznać za chrystocentryczny, ogromną wagę przywiązuje się w nim do rozpamiętywania tajemnicy Wcielenia i Odkupienia (stąd we franciszkańskich parafiach zobaczymy najpiękniejsze szopki i dróżki kalwaryjskie).

Rozwój zakonu franciszkanów

Już w 1221 roku zakon liczył około 3 tysięcy braci, którzy wyruszali głosić Słowo Boże do wielu europejskich krajów – przyszłych zakonników przyciągał nimb świętości założyciela, a także surowe, ale proste reguły. Zakon franciszkański można nazwać pierwszym zakonem misyjnym w dzisiejszym tego słowa znaczeniu – w średniowieczu bracia mniejsi głosili Ewangelię w niemal całej Europie, w Ziemi Świętej i w Północnej Afryce.

Po śmierci św. Franciszka w 1226 roku zakon podzielił się – starsi, radykalniejsi zakonnicy postanowili podążać drogą swego mistrza, zaś liczniejsza grupa młodszych braci uznała, że zakon musi się dostosować do zmieniających się czasów i wyzwań. Co prawda św. Bonawentura pogodził obie frakcje – i jest nawet nazywany drugim założycielem zakonu franciszkanów, ale potem znów doszło do rozłamu: na braci konwentualnych i obserwantów (ci drudzy z czasem też zaczęli się dzielić, co zatrzymał dopiero w 1897 roku papież Leon XIII). Bracia mniejsi zawsze stawali po stronie Kościoła w jego sporach i walkach z albigensami, katarami, protestantami, ale też zasłynęli działalnością ekumeniczną, mediując między patriarchami katolickimi i prawosławnymi. Do historii przeszli, organizując obronę Europy przeciw muzułmanom, aczkolwiek zawsze na pierwszym miejscu stawiali negocjacje, wartości pokojowe. W Ameryce Południowej zasłynęli organizowaniem tak zwanych redukcji, czyli spółdzielni chroniących interesy Indian przed kolonizatorami.

W momencie największego rozkwitu zakonu (XVII/XVIII wiek) wszystkie jego gałęzie skupiały około 120-130 tysięcy braci. Dziś, także licząc wszystkie odłamy, to około 30 tysięcy braci oraz mniej więcej pół miliona osób świeckich.

Herb i symbole zakonu franciszkanów

Herbem zakonu franciszkanów są dwie skrzyżowane ręce: Jezusa z widocznym śladem po gwoździach oraz św. Franciszka ze stygmatem; pośrodku nich widnieje krzyż.

Zakon ma dwa oficjalne zawołania: „Bóg mój i wszystko (moje)” („Deus meus et omnia”) i „Pokój i dobro” („Pax et bonum”).

Symbolem franciszkanów jest z kolei grecka litera tau (duże tau wygląda tam samo jak polskie T, mała jak T z wygiętą na dole nóżką). Swym wyglądem nawiązuje do krzyża, stąd stała się znakiem pokory i zbawienia, a św. Franciszek podpisywał się nią często, aby zaakcentować swój styl życia. Po raz pierwszy tau w kontekście religijnym została użyta w Starym Testamencie, w Księdze Ezechiela – prorok miał wizję osób z taką literą na czole, co oznaczało, że są oni wybrani i znajdują się pod szczególną boską opieką.

Czym zajmują się franciszkanie?

Podobnie jak w początkach swej działalności przede wszystkim franciszkanie zajmują się pracą misyjną. Oprócz tego prowadzą wiele szpitali, schronisk, ośrodków dla ubogich i chorych. Franciszkanie zajmują się też pracą naukową i edukacją, prowadząc 14 uniwersytetów na całym świecie, a także ponad 800 szkół o przeróżnych profilach, od zawodowych po artystyczne. Z tym wiąże się też działalność wydawnicza, zakon wydaje mnóstwo pozycji (książek i czasopism) poświęconych głoszeniu Słowa Bożego, ale także poruszających problemy społeczne, polityczne (zawsze jest to optowanie za pokojowym dialogiem, rozbrojeniem, zakończeniem wojen).

Od 1342 roku bracia mniejsi są z nadania Watykanu opiekunami miejsc świętych w ojczyźnie Jezusa – możliwość swobodnego poruszania się po Ziemi Świętej miał zapewnić im już sam św. Franciszek, który zaimponował swego czasu sułtanowi odrzuceniem zaoferowanych mu bogactw.

Jak dzielą się franciszkanie?

Biorąc pod uwagę regułą i założyciela istnieje tylko jeden zakon franciszkański, natomiast organizacyjnie dzieli się on na trzy różne gałęzie:

• OFM – Zakon Braci Mniejszych (czyli franciszkanie),
• OFMconv. – Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych (franciszkanie konwentualni)
• oraz OFMcap. – Zakon Braci Mniejszych Kapucynów (kapucyni).

Prawo papieskie wlicza też w te struktury Franciszkanów Niepokalanej i Franciszkanów Odnowy, a prawo diecezjalne Braci Mniejszych Odnowionych. Dodatkowo każde ze zgromadzeń można przyporządkować do I, II lub III grupy, zwanej potocznie I, II i III Zakonem. I Zakon franciszkański obejmuje zakony męskie, II Zakon franciszkański zakony żeńskie z regułą ustaloną przez św. Klarę (klaryski), zaś III Zakon franciszkański to zakony i zgromadzenia świeckie, męskie i żeńskie, będące pod opieką I Zakonu.

Zakon franciszkanów w Polsce

Zakon franciszkanów w Polsce jest obecny niemal od samego początku swego istnienia – już w 1236 roku powstał pierwszy klasztor we Wrocławiu (a być może było to nawet 2-4 lata wcześniej), a rok później w Krakowie.

Jan Długosz pisał, że zaprosili ich władcy piastowscy, ale dziś wiadomo już, że były to wyłącznie decyzje zwierzchników zakonu, a bracia przybyli z Niemiec (równocześnie wysłano ich do Czech i Moraw, Węgier, Skandynawii). Z czasem pojawiły się różne gałęzie zakonu – bernardyni, minoryci, kapucyni itp.

Bracia mniejsi zasłynęli w początkach swej działalności chrystianizacją ziem litewskich i ruskich. Dziś każda prowincja OFM w Polsce ma własne wyższe seminarium duchowne, do największych ośrodków należą Kalwaria Zebrzydowska, Leżajsk, Wambierzyce czy Katowice (Panewniki). Biorąc pod uwagę franciszkanów konwentualnych. to rzecz jasna Niepokalanów i Kraków, zaś kapucynów – Zakroczym (kapucyni do Polski dotarli w 1681 roku, w czasie rozbiorów zasłynęli działaniami niepodległościowymi). Obecnie jeśli chodzi o zgromadzenia męskie, bracia mniejsi są najliczniejszych z takich w naszym kraju.

Czy franciszkanin to ksiądz?

Polska tradycja nazewnicza wyróżnia braci zakonnych i ojców zakonnych. Ci pierwsi są zakonnikami, ale nie mają święceń, drudzy zaś mogą odprawiać mszę świętą, spowiadać itp. I tak wśród franciszkanów możemy spotkać jednych, i drugich. Tak więc nie każdy franciszkanin, choć jest bratem zakonnym, jest też księdzem (choć o wiele lepszym słowem jest w tym przypadku „kapłanem”, gdyż „ksiądz” kojarzy się z przypisaniem do diecezji, nie zakonu), ale i tacy się wśród braci mniejszych zdarzają (jest to jednak mniejszość). Oczywiście mowa tu tylko o I Zakonie.

Najsłynniejsi franciszkanie

Wśród braci mniejszych znajdziemy cały szereg postaci wybitnych. Należą do nich zwłaszcza święci – wśród wielu z nich wymienić można św. Franciszka z Asyżu, św. Antoniego z Padwy, św. Bonawenturę z Bagnoregno, św. Bernardyna ze Sieny, św. Jana Kapistrana, św. Jana z Dukli czy rzecz jasna św. Maksymiliana Kolbe. Doliczając II Zakon to św. Klara, św. Kinga, a III Zakon to chociażby Albert Chmielowski. Zakon dał również światu kilku znaczących papieży, na przykład Mikołaj IV.

Jak wstąpić do zakonu franciszkanów?

1. Osoba pragnąca zostać zakonnikiem powinna w pierwszej kolejności zgłosić się do wybranego przez siebie zgromadzenia i złożyć odpowiednie dokumenty.
2. Jeśli spełnia warunki określone prawem kanonicznym i statutem zakonu, prowincjał (zwierzchnik prowincji, tych w Polsce jest 5) decyduje o przyjęciu do zakonu.
3. Kolejno przechodzi się etapy wczesnej formacji – postulat, nowicjat i juniorat.
4. Następnie składa się śluby: najpierw czasowe, a potem ślub wieczysty.

Zakon jest dobrowolną formą życia kościelnego, stąd bez żadnych problemów można z niego wystąpić, przede wszystkim w czasie postulatu i nowicjatu, a także w przypadku ślubów czasowych (po prostu się ich nie odnawia i prosi o zwolnienie z nich). Bardziej skomplikowana sytuacja jest po złożeniu ślubów wieczystych, które cofnąć można tylko w Watykanie.