Dominikanie: zakon dominikanów - kim są, jak wygląda ich życie?

Dominikanie, jak nazywany jest potocznie Zakon Kaznodziejski, liczy już ponad 800 lat. To zakon żebraczy, związany z apostolstwem, ale i studiowaniem, doskonaleniem własnym pod kątem duszpasterskim.

Kim są dominikanie? Historia zakonu

Dominikanie to potoczna nazwa (pochodząca od imienia założyciela, św. Dominika) Zakonu Kaznodziejskiego, po łacinie zwanego Ordo Praedicatorum (OP). Zakon wyrósł na bazie kaznodziejskich potrzeb Kościoła skierowanych przeciw albigensom, czyli katarom.

Św. Dominik, kaznodzieja z powołania, z czasem skupił wokół siebie grupę podobnych sobie i nauczał heretyków. Takie też główne cele nowego zakonu przedstawił św. Dominik papieżowi – zwalczanie schizmy i herezji. Św. Dominik starał się o zatwierdzenie nowej reguły od 1215 roku, już rok później papież wyraził na to zgodę. W 1218 roku z kolei założony został pierwszy klasztor dominikański.

Pierwsi dominikanie wzorowali swą działalność na apostołach – wędrowali jako kaznodzieje, żyjąc w ubóstwie, na pierwszym miejscu stawiając modlitwę, nierzadko się umartwiając. Byli zakonem żebrzącym, zrzekającym się własności i posiadania majątku. Bracia mieli zawsze odpowiednie przygotowanie teologiczne i oratorskie, często wdawali się w dysputy z przeciwnikami, starając się zbijać ich argumenty własnymi. Surowe reguły odwołujące się do początków wiary szybko zyskiwały aprobatę, a liczba zakonników szybko się powiększała – wybitne zdolności rekrutacyjne miał mieć bł. Jordan z Saksonii, następca św. Dominika: podobno gdy przybywał do miasta, najpierw szedł do krawców, by ci uszyli wiele habitów dla nowych braci... W 1256 roku zakon dominikański liczył już około 13 tysięcy członków (dla porównania dziś jest ich około 6-7 tysięcy) i ponad 400 konwentów.

Niedługo po powstaniu Grzegorz IX powierzył dominikanom Urząd Inkwizycji, który na długo zdeterminował to, w jaki sposób postrzegany był zakon – papież kierował się względami praktycznymi (dominikanie byli najlepiej przygotowani teologicznie do walki z herezją), natomiast sama inkwizycja z czasem stała się wielką rysą dla całego Kościoła i rzuciła cień na reputację dominikanów. Dominikanie jednak znacząco przyczynili się też do rozwoju wielu największych średniowiecznych uniwersytetów, a św. Tomasz z Akwinu zasłynął jako twórca nauki zwanej scholastyką.

W okresie renesansu dominikanie podzielili się niejako na dwie frakcje – część zwalczała nowe trendy, część wprost przeciwnie, wpisywała się w nie (Fra Angelico, Fra Bartolomeo). Reformacja kosztowała utratę przez zakon kilkuset klasztorów, choć jednocześnie przed Zakonem Kaznodziejskim otworzył się Nowy Świat, który stał się największym polem działań dominikanów.

Kolejny cios w zakon uczyniła rewolucja we Francji, ale też w tym kraju, już w XIX wieku, dominikanie zaczęli się na poważnie odradzać w Europie. W tym też wieku „podbite” zostały Filipiny – Zakon Kaznodziejski miał tam ponad pół miliona wyznawców, rocznie chrzczono tysiące osób.

Obecnie zakon dominikański jest w o wiele lepszej formie niż jeszcze 100 lat temu, wiele mówi się o tym, że to zakon na „nasze czasy” potrzebujące odnowy religijnej i moralnej.

Zakon Kaznodziejski ma również odłam żeński, założony przez samego św. Dominika jeszcze przed uznaniem przez papieża reguł OP – dominikanki działają już od 1206 roku (część klasztorów utrzymuje się samodzielnie, słynąc z produkcji wysokiej jakości wyrobów liturgicznych).

Czym charakteryzują się dominikanie? Reguła zakonu

W czasie, gdy powstawał zakon, sobór zakazywał tworzenia nowych reguł, stąd też św. Dominik wykorzystał regułę św. Augustyna, dodając do niego elementy norbertańskie. Zakon Kaznodziejski jest zakonem żebraczym (ślubowanie ubóstwa, z chwilą święceń własność brata staje się własnością zakonu), którego nadrzędnym założeniem jest głoszenie Ewangelii „wszędzie, wszystkim i na wszystkie sposoby”, na wzór dawnych apostołów. Duży nacisk kładzie się na studiowanie teologii i filozofii, a także na kontemplację, rozwijanie osobistej relacji z Bogiem.

Jakie jest motto zakonu dominikanów?

Dewizą zakonu dominikanów jest słowo „Veritas”, czyli „Prawda”. W godle znajdziemy ponadto napis: „Laudare, benedicare, praedicare”, to cytat zaczerpnięty z mszału „Prefacja o Najświętszej Maryi Pannie”, a oznacza „Chwalić, błogosławić i głosić”.

Za kolejne motto dominikanów można uznać słowa „Contemplare et contemplata aliis tradere”, a więc „Kontemplować i przekazywać owoce tej wiedzy”.

Znakiem zakonu często jest biało-czarny pies – to pochodna przypadkowego zestawienia słów „domini” i „canes”, co po łacinie oznacza dosłownie „psy Pana” (pies jest biało-czarny na wzór kolorów habitu braci, termin ten ukuto w czasach inkwizycji).

Dominikanie w Polsce

Zakon Kaznodziejski, jak przystało na wędrownych krzewicieli wiary, szybko dotarł do większości europejskich krajów. Dominikanie w Polsce pojawili się już w 1220 roku, przybyli z Rzymu na zaproszenie biskupa Iwona Odrowąża. Pierwszym polskim dominikaninem był św. Jacek Odrowąż (był to piąty w kolejności Polak uznany za świętego). Najstarszy ich macierzysty klasztor i kościół, pw. Trójcy Świętej, do dziś funkcjonuje w Krakowie. Kolejne dominikańskie placówki powstawały we Wrocławiu, Sandomierzu, Gdańsku i Poznaniu.

W XVI wieku dominikanie byli najliczniejszym zakonem na polskich ziemiach, liczba braci przekraczała 2 tysiące. W XVII wieku w naszym kraju działało już 45 klasztorów Zakonu Kaznodziejskiego (dziś jest ich o połowę mniej). To właśnie temu zakonowi państwo powierzyło misję organizowania szkolnictwa, zwłaszcza na Kresach (najwyraźniej ich wpływy widać na dzisiejszej Litwie).

Dominikanie w Polsce, choć bywały czasy kryzysowe, że zapominali o ubóstwie i nosili się jak szlachta, ogólnie stali się spoiwem narodowym, zawsze popierali ruchy niepodległościowe, pomagając powstańcom w czasie zaborów, a potem partyzantom w czasie okupacji. Polski ruch dominikański swe odrodzenie zawdzięcza w dużej mierze osobie ojca Jacka Woronieckiego.

Dziś klasztory dominikanów znajdziemy w większych ośrodkach miejskich i akademickich, bowiem to duszpasterstwo akademickie stało się obecnie priorytetem Zakonu Kaznodziejskiego w Polsce. Dominikanie rozwinęli prężny dział wydawniczy, wiele osób przyciąga też ich charakterystyczna liturgia, tradycyjna, nieco oddalona od współczesności, z chorałami gregoriańskimi, barwnymi kazaniami. W Polsce obecnie jest około 400-500 dominikanów.

Jak wygląda życie w zakonie dominikanów?

Dominikanie składają trzy śluby – ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Wstępując do zakonu wyrzekają się dóbr doczesnych na rzecz niebiańskich (spisuje też testament, komu przeznacza ewentualne dobra otrzymane w spadku; kiedyś klasztory mogły gromadzić środki jedynie na jeden dzień, dziś mają pewne zabezpieczenia materialne „na wszelki wypadek”). Po rocznym nowicjacie składa się śluby najczęściej na dwa lata, na ręce prowincjała. Kolejny składany ślub trwa rok, a następny znów dwa lata. Po tym okresie dopiero można złożyć usque ad mortem, a więc śluby wieczyste, obowiązujące do śmierci. Śluby dominikańskie nie obowiązują pod grzechem, mają być wyborem mądrości, a nie tylko ślepego posłuszeństwa, ponadto prowincjał ma prawo dyspensowania, jeżeli uzna to za konieczne lub pożyteczne.

Codziennie odbywa się modlitwa wspólnotowa (msza konwentualna), a także msza św. z kazaniem w południe. Liturgia Godzin odprawiana jest tradycyjnie, z pieśniami gregoriańskimi. Do tego dochodzą rozmyślania osobiste i mocno związany z zakonem dominikanów różaniec. Ważne miejsce zajmuje posługa wspólnotowa kaznodziejska (także w mediach), a także studia, zarówno wspólne (6 lat), jak i indywidualne, różne kursy itp. (mimo wysokiego poziomu nauczania nie znajdziemy w zakonie wielu naukowców, studia ograniczają się bowiem do rzeczy przydatnych w duszpasterstwie).

Czy dominikanin to ksiądz?

Nie każdy dominikanin jest księdzem. W zakonie znajdziemy zarówno zwykłych braci zakonnych bez święceń, jak i tak zwanych ojców, czyli kapłanów ze święceniami. W przypadku tego zakonu liczby jednych i drugich są dość porównywalne ( a więc ojców jest procentowo więcej niż w innych zakonach), jako że wstąpienie do zakonu wiąże się w dużej mierze ze studiowaniem teologii.

Św. Dominik Guzmán – założyciel Zakonu Kaznodziejskiego

Św. Dominik Guzmán, założyciel Zakonu Kaznodziejskiego, żył na przełomie XII/XIII wieku, pochodził z hiszpańskiej Kastylii. Według części źródeł pochodził, zgodnie z nazwiskiem, ze szlacheckiego rodu Guzmánów, ale inne podają to w wątpliwość, zakładając, że ród z czasem, już po kanonizacji, „przypisał” sobie jego pochodzenie, by podnieść swój prestiż. Na pewno jego ojciec był średnio zamożnym kupcem, a ona sam otrzymał imię po słynnym w okolicy opacie Dominiku z Silos. Studiował sztuki wyzwolone i teologię (zasłynął tym, że sprzedał wszystkie swe książki, by wspomóc ubogich w czasie głodu), potem przyjął święcenie kapłańskie.

Wiadomo, że przez pewien czas pochłonęło go misjonarstwo (marzył przede wszystkim o nawróceniu Prusów i Połowców) i miał na tym polu niemałe sukcesy. Zasłynął jako człowiek „nieustannej modlitwy”, modlić miał się nawet w trakcie marszu, często doznawał ekstaz, podobno doświadczył widzeń Maryi – wiadomo, że modlił się za wszystkich, także za Żydów, muzułmanów i pogan. Jako że jego wzorem był Chrystus Ukrzyżowany, nie stronił od ascezy i cierpień, umartwień fizycznych.

Wiemy dość dokładnie, jak wyglądał, gdyż szczegółowo opisała go mniszka, bł. Cecylia Cesarini: był średniego wzrostu, szczupły, podobno przystojny, miał rudawe włosy i takąż brodę, silny głos, zawsze się uśmiechał.

W 1215 roku wspólnie z biskupem Fulko udał się do papieża, prosząc go, by ten zaakceptował nową regułę zakonną. Podobnie jak w przypadku św. Franciszka (zobacz nasz tekst o zakonie franciszkanów - tam wszystkiego się dowiesz) papież miał odmówić, ale jego decyzję odmienić miał sen z mężczyzną ubranym w ubogie szaty podtrzymującym katedrę. Ostatecznie Głowa Kościoła zgodziła się na powstanie nowego zakonu, ale pod warunkiem, że będzie się opierał o już istniejące reguły. Św. Dominik zgodził się na to, wykorzystując regułę św. Augustyna z pewnymi dodatkami zwyczajów norbertańskich. Ostatecznie Honoriusz III zatwierdził Zakon Kaznodziejski, a już rok później św. Dominik założył w Segowii pierwszy klasztor nowego zgromadzenia.

Zmarł w 1221 roku w Bolonii, nie pozostawił po sobie żadnych pism. Kanonizowany został 13 lat później przez papieża Grzegorza IX.

Najsłynniejsi dominikanie

Kilka nazwisk już tutaj padło, na czele ze św. Dominikiem czy św. Tomaszem z Akwinu, a także Fra Angelico oraz Fra Bartolomeo, słynnymi artystami. Zakon dał jednak w sumie Kościołowi 4 papieży (Innocenty V, Benedykt XI, Pius V i Benedykt XIII), ponad 1200 biskupów, 54 świętych oraz niemal 250 błogosławionych! Dominikanami byli Giordano Bruno (potępiony za herezję i spalony na stosie wybitny astronom), Bartolome de las Casas (gorący obrońca ludności tubylczej w Ameryce), Girolamo Savonarola (nieoficjalny władca Republiki Florenckiej, także spłonął na stosie), w Polsce zaś Joachim Badeni czy Józef Maria Bocheński.