Cystersi - zakon cystersów: kim są, historia zakonu

Cystersi są założonym w XI wieku zakonem posługującym się regułą benedyktyńską. W XII/XIII wieku zakon ten uważano za najpotężniejszy w Europie, cystersi byli krzewicielami edukacji, kultury i sztuki.

Kim są cystersi?

Zakon cysterski – po łacinie Ordo Cysterciensis – to zakon posługujący się regułą benedyktyńską. Założony został już w 1098 roku, przez Roberta z Molesme, we francuskim Citeaux. Wkrótce potem powstały cztery tak zwane wielkie klasztory, będące filiami Citeaux: Le Ferté, Pontigny, Clairvaux, Marimond.

Od samego początku zakon rozwijał się bardzo szybko, co zawdzięczał pracy na rzecz danych miejscowości – benedyktyńskie „Módl się i pracuj” obowiązywało także w tym przypadku: ciężka praca fizyczna była znakiem rozpoznawczym braci.

Pierwsze opactwa były często zakładane na pustkowiach, habity braci były z niefarbowanej wełny, nie mogli nosić bielizny, jedli raz dziennie, jarsko, spali we wspólnych dormitoriach, nocami budzili się, by śpiewać psalmy w nigdy nieogrzewanych kościołach, musieli pracować kilka godzin dziennie, co było bezwzględnym nakazem. W 1134 roku cystersi mieli już około 70 opactw, a dwie dekady później już blisko 350 (głównie we Francji, z czasem też w krajach sąsiednich). W międzyczasie, w 1125 roku, powstał również żeński odłam zakonu.

Zakon cystersów otrzymywał mnóstwo ziemi w szlacheckich dobrach – możnowładcy sami nieraz zabiegali o możliwość osiedlenia się tam braci, gdyż ci po pierwsze byli samowystarczalni, ponadto podnosili poziom rolnictwa, gospodarki, edukacji, dbali o sztukę, zatrudniając przy budowie swych siedzib najwybitniejszych artystów.

Pod koniec XIII wieku w Europie było już więc ponad 2000 opactw cysterskich, a sam zakon stał się majętny i bardzo poważany, w tym czasie była to chyba najpotężniejsza siła zakonna w chrześcijaństwie. Opactwo w Clairvaux uznawane było za najbardziej liczące się w Europie. Zakon znacząco ucierpiał podczas reformacji, a także w czasach oświecenia. Później zaczęły się kasaty dóbr zakonnych w wielu krajach (między innymi w Polsce pod zaborami i na ziemiach wszystkich zaborców – cystersi opowiadali się bowiem za niepodległą Polską z polskim władcą).

Cystersi dzisiaj

Do dziś zakon, który dał światu ponad 800 świętych i błogosławionych (w tym św. Bernarda z Clairvaux, św. Gertrudę z Helfty, św. Jadwigę Śląską, biskupa Wincentego Kadłubka) nie odzyskał dawnego blasku, choć od przełomu XIX/XX wieku można mówić o jego powolnym odrodzeniu. Według szacunkowych danych na świecie w tej chwili jest około 3-4 tysięcy cystersów i cysterek.

Co oznacza nazwa „cystersi”?

Wyjaśnienie pochodzenia nazwy zakonu cystersów jest bardzo proste, odnosi się ona mianowicie do nazwy Citeaux, miejsca, w którym powstała wspólnota – po łacinie miejscowość ta nazywana jest Cistertium.

Etymologia „cistertium” nie jest z kolei do końca jasna, być może chodzi o łacińskie określenie terenów bagiennych, podmokłych, możliwe że od sitowia, ale większość językoznawców wywodzi ją od powiedzenia „cis tertium lapidem miliarum”, a więc „po tej stronie kamienia milowego”. Przy zakładaniu klasztoru kierowano się bowiem dawnym kamiennym znakiem przy rzymskiej drodze.

Motto, symbol i herb cystersów

Opactwa cystersów były mocno związane z regionem, lokalne, stąd też najczęściej przyjmowały herb rodu, który nadał im ziemie, z dodatkiem atrybutów władzy Watykanu oraz odpowiednią formułą. Zakon nie ma jednego symbolu, natomiast bracia nazywani są „białymi mnichami”, z powodu białych szat i czarnego szkaplerza (biały habit jest pamiątką po pierwszych niefarbowanych niczym ubiorach). Mottem zakonu cystersów jest wspomniane już łacińskie „Ora et labora”, czyli benedyktyńskie „Módl się i pracuj”.

Czym zajmują się cystersi?

Można by powiedzieć, że zajęcia cystersów to oddanie się Bogu poprzez modlitwę i uczestnictwo we mszy św. oraz praca.

Dzień cystersa rozpoczyna msza konwentualna oraz Jutrznia, a kończy Kompleta i antyfona maryjna „Salve Regina”. W międzyczasie jest czas na kolejne medytacje i modlitwy, ale też na pracę – zarówno na rzecz zgromadzenia (w tym dbanie o sam budynek, ale też nieraz prace przy gospodarstwie), jak i dla bliźnich. Wśród tych ostatnich wymienić można wychowanie młodzieży (praca w szkołach, prowadzenie własnych szkół, bibliotek, skryptoriów, warsztaty związane z pracami manualnymi), duszpasterstwo, praca w służbie nauki i kultury (między innymi opieka nad zabytkami, lekcje i wykłady edukacyjne), opieka nad pielgrzymami.

Rola cystersów dawniej

Dawniej rola cystersów była bardziej znacząca – sami najczęściej posiadali dobre wykształcenie, uznawani byli za doskonałych skrybów, do każdego miejsca przynosili z sobą nowinki techniczne, najnowsze trendy w sztuce. Wokół klasztorów powstawały całe grupy powiązanych z nimi osób świeckich-służebnych, uczących się przeróżnych zawodów, co w wielu przypadkach doprowadzało do podniesienia statusu małych miejscowości w znaczące ośrodki gospodarcze. Zajmowali się też prawem, pracowali dla urzędników watykańskich. Według wszelkiego prawdopodobieństwa to właśnie cystersi jako pierwsi zastosowali do budowy cegły. Prowadzili najlepsze na kontynencie szkoły, kształcąc ponad 500 poważanych na świecie doktorów teologii, zakładali znakomicie zaopatrzone biblioteki. Wiadomo również, że brali udział w przygotowaniu krucjat.

Zakon cystersów w Polsce

Zakon cystersów w Polsce postrzegano od początku bardzo dobrze – uważano go za łącznik między kulturą polską i zachodnią, swego rodzaju gwarant rozwoju i „europejskości”.

Pierwsze klasztory cystersów w Polsce powstały już w XII wieku: około 1140 roku w Jędrzejowie i 1143 roku w Łęknie. Druga fala nadań zakonowi miała miejsce pod koniec XII wieku, kiedy to przybyłych z Niemiec zakonników zaproszono na Śląsk, Pomorze i do Wielkopolski, zaś tych z Francji do Małopolski. Trzecia fala cystersów przybyła do Polski w XIII wieku, między innymi do Mogiły. W średniowieczu funkcjonowała na polskich ziemiach 40 opactw cysterskich, 26 męskich i 14 żeńskich. Można powiedzieć, że cystersi zapisali się w historii Polski złotymi zgłoskami – wszak pierwsze zdanie napisane w naszym języku pochodzi z Księgi Henrykowskiej, będącej cysterską kroniką z klasztoru w Henrykowie! Pojedyncze fundacje dla zakonu pojawiały się jeszcze do XVIII wieku, ale też zaczęły się już kasaty po reformacji, po zaborach, czy wreszcie po powstaniach, podczas których zakonnicy często chronili powstańców w klasztorach narażając się władzom.

Na początku XX wieku w Polsce były już tylko dwa skupiska cystersów – w Mogile i Szczyrzycu. Obecnie sytuacja uległa już znacznej poprawie – cystersi mają opactwa również w Jędrzejowie i Wąchocku, ponadto 5 przeoratów, kilka parafii i rezydencji.

Św. Robert z Molesme – założyciel cystersów

Św. Robert z Molesme, znany też jako Robert z Szampanii, żył na przełomie XI/XII wieku we Francji. Pochodził z bogatej, wysoko postawionej rodziny z Troyes. Już w wieku 15 lat zdecydował się na życie zakonne w klasztorze benedyktyńskim, doszedł tam zresztą do funkcji przeora, a potem opata.

Reguła benedyktyńska w połączeniu z rozluźnieniem zasad w klasztorach po reformie kluniackiej z czasem jednak na tyle przestała mu odpowiadać, że porzucił zgromadzenie, zostając na pewien czas duchowym przewodnikiem eremitów z puszczy Cellan. Ascetyzm, pustelnie, medytacje na tyle go pochłonęły, że zaczął się starać o założenie własnego klasztoru, które to pozwolenie ostatecznie wydał mu papież Grzegorz VII.

Św. Robert skupił wokół siebie wspólnotę, która wiele czasu spędzała na pracy fizycznej, modlitwie, ascezie (ich życie miało zainspirować potem kartuzów). Surowe zasady spowodowały na pewien czas rozłam i grupa podzieliła się na zgromadzenie w Molesme i Citeaux. W końcu na początku lat 90. XI wieku św. Robert otrzymał pozwolenie na założenie własnego zakonu. Jednocześnie bardzo ubiegał się o przeprowadzenie reformy reguły benedyktyńskiej, do czego jednak nigdy nie doszło – stąd początkowo czczony był tylko wśród cystersów oraz lokalnie, dopiero z czasem jego kult rozszerzył się na cały Kościół, kanonizacja miała miejsce w 1222 roku. Został pierwszym świętym o imieniu Robert, dziś liturgicznie wspominany jest 17 kwietnia.

Czy trapiści są cystersami?

Trapiści wywodzą się z opactwa cysterskiego Notre-Dame de la Trappe w południowej Normandii. Właściwa nazwa zakonu brzmi Zakon Cystersów Ściślejszej Obserwacji, co wskazuje na to, że są gałęzią zakonu cystersów. Trapiści oficjalnie istnieją stosunkowo niedawno, od 1894 roku (wtedy uznano ich za odrębny zakon), natomiast ich główne reguły ustaliły się jeszcze w XVII wieku, we wspomnianym de la Trappe, gdzie miejscowy opat wprowadził szereg surowych obostrzeń. Wtedy to w życie weszły dwie naczelne zasady charakterystyczne dla późniejszych trapistów – praca i kontemplacja. Ogólnie reguły trapistów, nawiązujące bezpośrednio do tej związanej ze św. Benedyktem, uznawane są za najbardziej surowe w Kościele (tak, to od ich nazwy pochodzi polski zwrot „trapić się”): obowiązuje izolacja od świata, klauzula milczenia, posty, ciężka praca fizyczna, oddanie się modlitwie. Istnieje także żeńska odnoga zgromadzenia, czyli trapistki.